متن مصاحبه ترکمنصحرا TV با مؤلّف و پژوهشگر کتاب قیاتخان و بازماندگان


… «قیات خان یمودسکی، اوّلین بار به عنوان نماینده ترکمن ها در دو عهدنامه مشهور صلح تاریخی گلستان و تورکمنچای که در سال های 1813/م.، تا 1836/م.، بین ایران و روسیّه رویداده است، مشارکت و همراه با هیئت خاص از ترکمن های سرزمین خود «یمودستان» که در آن دوران به منطقه ای که یموتهای ترکمن ساکن بودند اطلاق می شده، بطور فعال حضور داشته است.» …

ترکمنصحرا TV – معرفی اجمالی از خود نویسنده و آثار و فعالیّت های قبلی:

معرّفی: دکتر خانگلدی اونق در ۴ دی ماه ۱۳۳۵ در روستای خوجه نفس از توابع شهرستان گمیشان استان گلستان متولد شده است. تحصیلات ابتدایی را در زادگاهش و دوره تحصیلی متوسطه را در شهر بندرترکمن به پایان رسانده و وارد دانشکده تربیت معلم گرگان می شود. وی در سال 1364 وارد آموزش و پرورش شهرستان ترکمن و در سمت های معلم راهنمائی تحصیلی و سپس در بخش امور هنری آموزش و پرورش بندرترکمن اشتغال داشته است. در اوایل انقلاب اسلامی ایران برای ادامه تحصیل به خارج از کشور سفر می کند و متعاقبا به کشور ترکمنستان می رود. وی در سال 1989/م. وارد آکادمی علوم در پژوهشکده تاریخ می گردد. مرکز ثابت وی در این پژوهشکده بود. وی همسوی با اشتغال در آکادمی علوم تا سال ۱۹۹۵ در انستیتو دولتی آزادی عشق آباد به تدریس نیز مشغول می گردد. او درجه علمی خودرا در سال 1995/م.، در آکادمی علوم جمهوری ترکمنستان طی نموده است.

وی خدمات فرهنگی و مشاغل متعددی را در کشور ترکمنستان انجام داده است از جمله شرکت در تأسیس و راه اندازی دانشکده های آموزشی زبان های خارجی در انستیتو دولتی آزادی عشق آباد در سال 1990، از مؤسسین کانال هفت زبان تلویزیون جمهوری ترکمنستان در سال 2003، شرکت در بازسازی کشور و طرح گؤک غوشاق، شرکت در تدوین روحنامه به همراه پژوهشکده های تاریخ، زبان و ادبیّات و فلسفه و حقوق، از سال 1998/م.، از زمانی که پژوهشکده تاریخ تحت پوشش کابینه ویران ترکمنستان انتقال یافت وی تا سال 2006/م.، سرگروه «بخش تاریخ ترکمن های جهان» بوده است. همچنین در کنار سمت علمی – پژوهشی پژوهشکده تاریخ، یکی از مشاورین وزیر مشاور ریاست جمهوری ترکمنستان بوده است.

وی بیش از 20 جلد کتاب و نوشته های علمی فرهنگی در بروشور تحقیقاتی خود دارد. که از آن تعداد چکیده پایان نامه، در سال 1995 منتشر و به مراکز علمی و عمومی ارسال گردید.

از آثار دسترس وی در ایران:

– دیوان جهانشاه حقیقی (یکی از پادشاهان شجاع ترکمن جهانشاه قره قویونلی متخلص به «حقیقی»)

– هم اکنون کتاب قیات «خان و بازماندگان» به ضمیمه «اشعار سروده شده در اسارت» یاغشی مأمد شاعر را در دست انتشار دارند.

ترکمنصحراTV- س. چطور شد شخصیت قیاتخان و بازماندگان را به عنوان سوژه ای برای نوشتن کتاب انتخاب کردید؟

ج. بسیار ممنون یوسف عزیر، از این که این فرصت را برای ما به وجود آوردید که بتوانیم در مورد اثر وزین «قیاتخان و بازمانندگان» هم «اشعار سروده شده در اسارت» را به سمع شنوندگان و مخاطبین محترم رسانه ارزشمند شما برسانیم، نهایت تشکر و قدردانی خودرا اظهار می دارم. لذا،

اینجانب در سال 1989/میلادی، در انستیتو پژوهشی تاریخ آکادمی علوم ترکمنستان با پایه علمی «پژوهشگر جوان»[1] مشغول به کار شدم. از زمان ورود ضمن آشنائی با پژوهش های همکاران، در پی انتخاب موضوع تحقیقاتی که در یک روند کوتاه انتخاب میشود، بنا به پیشنهاد استادانم «تاریخ دوره معاصر» را با موضوع پژوهشی «ایران ترکمن لری نینگ مدنیّتی نینگ تاریخی /تاریخ فرهنگ ترکمنان ایران (XIX-XXع.ع.)»، را به عنوان تز و پروفسور مراد آنا نفس اف را به عنوان راهنمای علمی ام که در زبان ترکمنی علم آتا گفته میشه، انتخاب کردم. پروفسور مراد آقا از جمله برجسته ترین محققین در دوره شوروی در بلوک شرق مشهور بود. همچنین در دوره استقلال علاوه بر جایگاه پروفسوری به رتبه آکادمسین علوم نیز ارتقاء یافت. وی علاوه بر رتبه و سمت های برجسته، نویسنده چندین آثار آرشیوی – تاریخی در مورد تاریخ ترکمن های اترک-گرگان است. در همان ایام  علاوه بر مجموعه اسناد مرجع تاریخی، دو کتاب از استاد منتشر گردیده بود. یکی «مختومقلی و اونونگ زاماناسی»، هم «بندی لیکده یازئلان شئغئرلار» این آثار دوبار در ترکمنستان تجدید چاپ گردید. یکی با هردو موضوع در یک کتاب و دیگری در شکل منوگرافی که تنها مربوط می شود به آوتورگرافی دیوان یاغشی محمد با عنوان «بندیلیکده یازئلان شئغئرلار /اشعار سروده شده در اسارت»!

استاد همیشه علاقمند بود که این آثار ضمن ترجمه به فارسی بدست صاحبان اصلی آن همانا ترکمن های اترک – گرگان  در ترکمنصحرا است، برسد. و درخواست نموده بود، که هر وقت فراغت یافتم، ضمن پژوهش بیشتر از دوره قیاتخان و یاغشی مأمد، آن را به زبانهای فارسی، انگلیسی ترجمه و نشر نمایم.

این وصیّت استاد همیشه حلقه آویز گوشم گشته بود. تا اینکه، در پی برآورد کردن این وصیّت استادم آکادمیک مراد آنانفس اف، زحمت ناقابل خودرا روی این امر مهم صرف نمودیم که حاصل آن کتابی است با عنوان «قیاتخان و بازماندگان» هم «اشعار سروده شده در اسارت» در سه جلد متفاوت با الفبای ترکمنی – ترکمنصحرا، فارسی و انگلیسی که در پی انتشار قطع فارسی آن هستیم.

ترکمنصحراTV  – س. معرفی اجمالی از قیاتخان و چگونگی زندگی و تفکرات سیاسی اش را لطفا شرح بدین:

ج. قیات خان اهل کوٚموش دپه، از طایفه «کُر /حسنقلی کُر/»، در قرن XVIII/م.، و در سال 1754/م.، در یک خانواده آهنگر به دنیا آمده است. وی استادی آهنگری را از خانواده خود به ارث می برد و با استعداد ذاتی خود به عنوان شخصی ماهر به بار آمده بود. از همه نوع اسباب و وسائل تجاری؛ از جمله کاروان بازرگانی، رمه های بزرگ اسب های نژادی ترکمن، ناوهای دریائی، ماهیگیری و کارگاه آهنگری برخوردار بوده است.

در قرن هیجدهم و نوزدهم، در دوره محمدشاه قاجار دولت فئودال قاجاریان با وضع مالیات های سنگین و کمرشکن به ملت ترکمن توان آن ها را از بین می برده اند و به این بهانه ترکمن های جعفربای را زیر یوغ سرکوب های پی در پی خود می گرفتند.

قیاتخان که طاقت ظلم و ستم های قاجارها را نداشت، با تمام امکانات معیشت خود اعم از اسباب – اثاثیه های ماهیگیری و ابزار – آلات آهنگری، از کوموش دپه، ابتدا به اسنقلی /حسنقلی/ و سپس به چلکن در کشور ترکمنستان امروزی نقل و مکان می کند.

قیاتخان در بین ترکمن های سواحل خزر، تبدیل به تاجری بزرگ می شود. وی در دوره خود اولّین هیئت مشهور تحقیقاتی /هیئت اکسپدیسیه/ به رهبری کارلین را استقبال و در همان سال کنگره بزرگ ترکمن ها به نام /قورولتای/ به رهبری قیاتخان برگزار می گردد.

قیات خان یمودسکی، اوّلین بار به عنوان نماینده ترکمن ها در دو عهدنامه مشهور صلح تاریخی گلستان و تورکمنچای که در سال های 1813/م.، تا 1836/م.، بین ایران و روسیّه رویداده است، مشارکت و همراه با هیئت خاص از ترکمن های سرزمین خود «یمودستان»[2] که در آن دوران به منطقه ای که یموتهای ترکمن ساکن بودند اطلاق می شده، بطور فعال حضور داشته است.

پس از امضاء عهده نامه صلح گلستان امپراتوری روسیّه توجه خودرا از ترکمن ها تقلیل می دهد و ترکمنها در سرنوشت نامعلومی قرار می گیرند. قیاتخان در آن دوره به تجارت مشغول و یکی از متموّلین با مسولیت خانی داشت. وی در این تجارت مورد رقابت تاجرین ایران و روس قرار میگیرند و طی یک توطئه که از جانب شاه ایران هدایت می شده است آن ها به زندان می افتند.

پسر بزرگ قیاتخان، یاغشی مامد در مسیر این حادثه غم انگیز در زندانهای باکو، تفلیس و سپس به زندان وارونژ انتقال داده می شود. وی بعداز هفت سال و نیم در همانجا دارفانی را وداع می گوید. او مجموعه حوادثی را که از سر گذرانده به صورت شعر در زندان سروده است.

ترکمنصحراTV  – تفاوت قیات خان با دیگر خوانین و حاکمان ترکمن در چه عواملی بوده است؟

ج. در قرون  XIX-XX/م.م.، در طول مبارزات و جنبش هائی که در پی تحقق حق تعیین سرنوشت ترکمن ها بوقوع پیوسته است، چهره های خاصی در بین خوانین ترکمن در مقاطع تاریخی مطلوب آن دوره ظهور کرده اند که هرکدام جایگاه خاص خودرا دارند. این امر نه به خواست خود بلکه بر اساس ضرورت اجتماعی و مطالبات ناگزیر تاریخ ملت خود قدم بر این حوادث گذاشته اند. با چشم پوشی از حرکت های استقلال طلبانه هر کدام از این خوانین، محتوای حرکت های تاریخی – اجتماعی آن ها نسبت به همدیگر فرق دارند. مقاومت استقلال طلبانه خوانین در قبال یورش های خانمان برانداز فئودالهای همسایه از جمله اشتراکاتی است که این استوره های تاریخی نسبت به همدیگر دارند. ولیکن، مقاطع مقاومت آنها به لحاظ استراتژیکی نیروی های متخاصم وارد قائده بندی های تکامل اجتماعی و تاریخی جامعه میگردد. این قائده بندی را با مقایسه دوره قیاتخان با دوره جنید خان پی می گیریم.

دوره قیاتخان در یک شرایط گذار از فئودالیزم به سرمایه داری بود. وی در قبال نیروهای متخاصم فئودال ایران، خیوه و بخارا که در شرایط فئودالی ترکمن ها را می خواستند برای همیشه اسیر و برده خود نگهدارند، جنبش و مقاومت می کنند و در این امر از دولت بزرگ روسیه که پا به فرماسیون نوین گذاشته بود، یاری می طلبد و در این راه 30 سال با امپراتوری روسیه در پیتربورگ در جهت الحاق ترکمن ها به عنوان بخشی از نفوذ روسیه کاپیتالیستی مکاتبه می نماید تا مورد حمایت قرار بگیرد و از دست فئودال های همسایه خلاصی یابند. در واقع قیاتخان در اینجا از فئودالیزم به کاپیتالیسم گذار و جهش راه می اندازد. خود قیاتخان نیز به عنوان یکی از سرمایه داران بزرگ ترکمن در رأس این جنبش تاریخی قرار می گیرد. تاریخ با این حرکت قیاتخان موافق است و آن را در راستای تکامل و گذار از فئودالیزم به سرمایه داری، یعنی به عنوان یک حرکت مترقّیانه تلقّی می کند.

ولیکن، جنیدخان، در یک دوره اوج حرکت های بزرگ تاریخی زحمتکشان دنیا با پیشرفته ترین تاکتیک و استراتژی های تاریخی خود راه انداخته شده بود، مقاومت می کند. جنیدخان در دوره تزار خود از طبقه سرمایه دار بود و در دوره سقوط تزاریسم توسط جنبش زحمتکشان، وی به عنوان نماینده سرمایه داری در مقابل حرکت پیشروانه تاریخ مقاومت می کند. اگر جنید خان به کنه این حرکت اجتماعی بزرگ پی برده بود، باید می دانست که در محتوای این حرکت تاریخی استقلال ترکمن نیز نهفته شده است. لذا، علی رغم جنبش استقلال طلبانه جنیدخان، مقاومت وی در مقابل این حرکت پوینده تاریخی، حرکتی نادرست بوده است که نتیجه آن آوارگی گروه زیادی از ترکمن های یموت در ایام خود به ایران سپس به افغانستان شده است. همچنین حرکت جنید خان را گروهی از لژیونرهائی که از جانب آلمان هیتلری هدایت می شده است، مورد حمایت قرار می گرفت.

میتوان گفت که، تفاوت و انگیزه های حرکت های هر کدام از خوانین ترکمن را با محتوای سیاسی، اجتماعی و تکامل تاریخی جامعه ایام خود باید ارزیابی و مورد سنجش قرار داد. …

ترکمنصحراTV  – س. آیا آثار یا اشاراتی درباره زندگی قیاتخان در فرهنگ اقوام غیر ترکمن نیز وجود داشته است؟

ج. عمده ترین آثار و اشارات را در آرشیو اسناد و نوشته های ادبی – تاریخی اقوام دیگر می یابیم.

در مورد قیاتخان و پسرش یاغشی مأمد، قبل از انقلاب اکتبر در بین ترکمن های ما روایاتی سینه به سینه نقل می شده است. امّا در آثار و اسناد تاریخی علاوه بر نوشته های سیاحان همدوره قیاتخان همچون گ.س. کارلین، و. رئبین /В. Рыбин/ (وی رمان های تاریخی «دریای توافقات»، «حاکمین و چارواداران» را در مورد قیاتخان به رشته تحریر درآورده است.)، ن.ن. مورایوف و بقیّه،… در دوره شوروی طی تحقیقاتی که از جانب پژوهشگران روس و ترکمن صورت گرفت، میتوان از آثار: پروفسور آ. غارریف، آ.آ. روسیلیاکف، خ. آقایف و همچنین سایر آثار منتشر شده پروفسور مراد آنانفس اف، دکتر رحیم حسن اف و قاسیم نوربادف[3] … نام برد. علاوه بر این ها، مجموعه ویژه ای که در رابطه با این فصول از تاریخ، از مراکز مختلف آرشیوی و بایگانی های محلی جمع آوری شده که آن ها در سال 1963./م.، در مسکو، لنینگراد /سانکت پیتربورگ/، تفلیس، ارینبورگ، آستراخان و استاوراپول به چاپ رسیده است، وجود دارد.[4] همچنین میتوان از آثار وقایع نگاران درباری دوره قاجار همچون میرزا محمدتقی خان نویسنده کتاب نسیح التواریخ (تاریخ قاجاریّه) نیز نام برد. حتی در آثار کارگزاران انگلیسی ها همچون جیمز موریر، به یادداشت های سیمونویچ، ک. بُوده، … نیز می توان اشاره نمود.

      ترکمنصحراTV  – س. در مورد شخصیّت قیات خان و زندگی شخصی او چه می توان گفت؟

ج. در این باره چنانچه در سوال قبلی هم به موارد کلی اشاره کردیم، ولیکن در اینجا می توان اضافه نمود که از اوّلین دوره حیات قیاتخان (1754-1813)، در طول عمر دراز خود، جز در بین خویشان نزدیک، چندان معلوماتی در مراجع اسناد تاریخی برای ما روشن نیست. نام وی برای اوّلین بار با اتمام جنگ ایران و روس و با امضاء پیمان گلستان در سال 1813/میلادی.، ظاهر می گردد. قیاتخان و همراهان وی در آن جلسه مهم حضور داشته اند. آنها به عنوان نماینده ترکمن ها جهت طی کردن مذاکرات صلح با جنرال های پادشاهی روسیّه به قفقاز روانه شده بودند. بعد از آن نام قیاتخان تا ایّام فوتش در عرصه های صفحات تاریخ محو نمی شود.

قیاتخان به عنوان فرزند یک آهنگر از بین اشخاص معمولی متفاوت می گردد، وی کار خودش را ابتدا به عنوان استاد آهنگری شروع و سپس از سال 1819 به این سوی با تجارت و بازرگانی مشغول شده است. او دوران حیات خود را در بخش های کوموش دپه در ترکمن صحرای ایران، حسنقلی و چلکن در کشور ترکمنستان امروزی، سپری نموده است. به سبب یاری رسانی های شایان توجه قیاتخان در پشتیبانی و امنیت هیئت اکسپدیسیای ن. ن. مورایویف و روانه کردن آن ها به خیوه و استقبال امن این هیئت در آنجا، با روس ها بسیار گره خورده بود. با حمایت جنرال آ. پ. ارمولف، تجارت قیاتخان روز به روز رشد و پیشرفت می کرده است. قیاتخان به روس ها و ایرانی ها فرآورده هائی از قبیل نمک، ماهی، پوست برّه بخارا /بغنه بخارا یا بخارا باغاناسی/، اسب های نژادی ترکمن، بعدها نفت و فراورده های نفتی، رنگ و رنگرزی و با فروش کائولین، پلاستیک هائی که از نفت استخراج می شده است، مسیر انحصاری تجاری را بدست می گیرد. وی از روسیّه نیز فرآورده هائی همچون: انواع پارچه، آرد، حتّی ابزارهای تولید عسل زنبور و تکنولوژی … وارد می کند. قیاتخان و پسرانش در بندرگاه آستراخان برای خودشان منزل و مسکن هم مغازه های چوبی و ناوهای کوچک ساخته بودند (نمونه این خانه ها که به «تام» معروف هستند و مغازه ها را که بعد ها در شهرهای کوموش دپه، خوجه نفس حتی در بندرترکمن نیز ساخته شده و رواج یافته بود، تا این اواخر نیز برجای مانده است از یادگارهای قیاتخان است. …

حضور قیاتخان و پسرش در صحنه تاریخ، به عنوان فیگور و شخصیّت هائی پیشرو و آوانگارد در جامعه سنّتی آن زمان در فعالیّت های سیاسی – اجتماعی خویش که هیچ اساسی در انکار آن نیست، ظهور پیدا می کنند. آن ها به حقّ کلمه قهرمانان ملّی خلق ترکمن در زمانه خود بوده اند. فعالیّت های اصیل و بنیادی آن ها که در راه حصول آن عمر و جان خود را بخشیده اند، همچنین کاری را که با ایمان قاطع آن را آغاز نموده بودند، با پیوستن کشور ترکمنستان به ترکیب روسیّه، و با حقّ تعیین سرنوشت تاریخی خلق ترکمن در گره زدن آن با خلق کبیر روس و سایر خلق های برادر با بستن پیمان ابدی به اتمام می رسد.

ترکمنصحراTV  – س. مهمترین اقدامات قیات خان در دوران زمامداری خود چه بوده است؟

ج. یکی از برجسته ترین فعالیّت هائی که قیاتخان در راستای رشد روابط ترکمن – روس انجام داده است، مربوط به سال 1836/میلادی.، است. در همان سال جهت فراگرفتن و تحقیق در مورد ترکمنستان غربی، اکسپدیسیای تحقیقاتی ویژه ای به رهبری گ. س. کارلین حضور می یابد. قیاتخان همراه با تمام ایلات ترکمن های کنارساحلی دریای خزر با علاقمندی استقبال شایان توجهی از آن بعمل می آورند و کمک های زیادی برای آن ها بانجام می رسانند. در ژولای سال 1836/م.، مجلس مصلحت عمومی تمام نمایندگان یموت ها برگزار می گردد. سازمانده این مجلس مصلحت عمومی (قورولتای) شخص قیاتخان بود.

قضات و خان – بیگ هائی که در این مجموعه جمع شده بودند، قطعنامه ای را به نام پادشاه روسیّه تنظیم و به امضاء رساندند و جهت رسانیدن آن به دست پادشاه، به گ. س. کارلین می سپارند. در آن قطعنامه /یوٚزلئنمه/ نمایندگان 20777 خانوار تورکمن از حکومت پادشاهی خواهان الحاق خود به عنوان رعیّت روسیّه شدند. این سند بسیار مهم تاریخی همراه با متن روسی آن در این کتاب اشاره شده است.

آنچنان که از اشعار یاغشی مأمد بر می آید، قیاتخان در جهت الحاق ملت ترکمن به روسیه بزرگ و کسب پشتیبانی از آن ها به مدّت 30 سال با مراکز مختلف امپراتوری روسیه بویژه پیتربورگ مکاتبه نموده است. حتی به دلیل خدماتی که قیاتخان و پسرش در راستای روابط ترکمن – روس به انجام رسانیده بودند، نائل به کسب مدال طلا از امپراتوری گشته بودند.

حضور وی در رأس اکابرین ترکمن به نمایندگی از جنبشگران یموت – گؤکلنگ در نشست عهدنامه مشهور صلح گلستان که آن در شهر تفلیس برگزار شده بود و این عهدنامه مشهور تاریخی صلح با ایران به امضاء می رسد.

راه اندازی اوّلین شیلات ترکمن که طی آن صنایع صید ماهی و تکنیک های تبدیلی مورد استفاده قرار می گرفت.

راه اندازی اوّلین چاه نفت، تجارت اسب های اصیل ترکمن بشکلی که رمه های بزرگ اسب را برای فروش به افغانستان و ایران صادر می نموده اند.

باز کردن راه های آربیتراژ تجارت با روسیه و سایر کشورهای خارجی.

باز کردن جبهه ای بر علیه فئودال های قاجاری در گرماگرم برگزاری مذاکرات صلح گلستان. در طی جنگی که از جانب جنبشگران این جبهه در صحرای ترکمن رویداده بود پیروزی بدست آورده بودند ولیکن با امضاء صلح گلستان و عدم حمایت این جنبش از جانب روس ها ثمره آن را به عنوان آخرین جنگ و پیروزی نتوانستند ادامه دهند. چنانچه در این دوره عهدنامه صلح بامضا نرسیده بود، ترکمنهای یمودستان تمامیّت عرضی خودرا رسمیّت می داده است.

واردات اجناس خارجی اعم از بازارهای روسیّه و انگلستان طوری که صابون معروف ایریش از تولیدات انگلستان که بعدها بنام صابون عروس در ایران معروف شده بود در همین دوره در بین شهرهای ترکمن نشین بازار یافت می شده است. در این باره طی خبرنامه ای که از جانب محمدعلی قورخانچی صولت نظام در سال 1320 ه.ق. ارسال شده بود، چنین نوشته است: «در بین طایفه های ترکمن، ساکنین کوموش دپه (گمیشان) از ایلات یموت های جعفربای تشکیل شده  است. آن ها به لحاظ دارائی در رده اوّل جمعیّت در آن اکناف قرار دارند. همچنین به دلیل رفت و آمد با روس ها به کار تجارت مشغول اند و تمام البسه ها و لوازم خانه هایشان با تولیدات زیبای روسی مزین شده است. وقتی که صبح از خواب بیدار می شوند آن ها با صابون های خوشبوی صورت خودرا می شویند. در زمستان ها کفش های گالوش، پوتینکه (کفش شیک) و پالتوهای کوتاه می پوشند. در همین امروز تعداد 150 مغازه های چوبی آورده شد. آن ها خیلی زیبا ساخته شده اند. بازارهای رواجی در آنجا جریان دارد. اجناس روسی از جمله، چای خشک، قند و شکر، سماور، انواع پارچه، لوازم آشپزخانه حاجیطرخان /آستراخان/، آرد و انواع پوشاک در آن به فروش می رسد.[5]

قیاتخان به تحصیلات قدیم و جدید اهمیت زیادی قائل بود. در شهرها و روستاهای ترکمن حوزه های آموزش طلاب راه انداخته بود. همچنین پسر بزرگ خود یاغشی مأمد را جهت کسب تحصیلات نظام نوین به انستیتوی گیمن-آسیای روسیّه مستقر در تفلیس می فرستد و یاغشی مأمد تحصیلات عالی خودرا در همانجا باتمام رسانیده است.

ترکمنصحراTV  – س. کتاب قیات خان اکنون درچه مرحله ای از انتشار قرار دارد؟ پیش بینی برای زمان چاپ چه زمانی است؟ چگونه در دسترس قرار خواهد گرفت؟

ج. در پی عملی کردن وصیت استادم، که نزد من تنها، آوتورگرافی یاغشی مأمد با عنوان «بندیلیکده یازئلان شئغئرلار» موجود بود. لذا، چاپ دیگر آن را با موضوع «مختومقلی و اونونگ زاماناسی هم بندیلیکده یازئلان شئغئرلار» را نداشتم. در اوایل سال 2017/م.، پی دی اف چاپ دیگر آن با همین عنوان از جانب یکی از دوستانم از برلین برایم ارسال گردید. این امر هم انگیزه و تصمیم قبلی مرا قطعیّت بخشید. ابتدا متن کامل کتاب «مختومقلی و اونونگ زاماناسی هم بندیلیکده یازئلان شئغئرلار» را با الفبای ترکمنی ترکمنصحرائی طی 2-3 ماه آماده نمودم که در بروشور ارائه شده از اینجانب در جامعه مجازی موجود می باشد.

ولیکن، در نشر فارسی آن با موضوع جدیدتری می بایست وارد می شدم که این اثر بازدهی مؤثری داشته باشد. از این جهت بخشی از کتاب را در جهت کنکاش در مورد بازماندگان قیاتخان اختصاص دادم و در این باره باید پژوهش های عمیقی صورت می گرفت که مواد تحقیقاتی آن عمدتاً به زبان روسی نوشته شده است. و در بیشتر موارد منابع داده شده کمی از یکدیگر متفاوت است و می بایست تاریخ و سنه های وقایع باید زیر ذرّه بین برده می شد. از این نظر ما در سلسله تداوم خانواده قیاتخان، اسامی و القابی که بلحاظ رسومات ترکمنی بعداز فوت نسل قبلی، نسل بعدی بنام خوانده وی را تکرارا نامیده میشود. در این پژوهش آن را مورد کنکاش قرار دادیم. چنانچه نظر مأمد 10 ساله پسر قادیر مأمد برادر کوچکتر یاغشی مأمد نوه قیاتخان، در سن 22 سالگی در هنگ بلگرداد وفات می یابد که بعدا آنامخمد (نیکلای)، یا پسر او، نام یکی از فرزندان خودرا بنام «نظر مأمد» که نقاش ماهری شده بود و بنام «نیوا» شناخته می شد، می گذارد. بخش دیگر خانواده قیاتخان در کوموش دپه نیز نام «نظر مأمد» را به یکی از فرزندان خود می گذارد. ..

بعداز این حاشیه پردازی پرچانه، برگردیم به چاپ و انتشار کتاب! در حال حاضر کتاب آماده چاپ و با یکی از انتشارتی ها در تهران که سابقه همکاری دارم، در مسیر رای زنی هستیم. با این حال اینجانب علاقمند بودم و هستم که این کتاب از جانب یکی از انتشاراتی های ترکمن در ترکمنصحرا منتشر شود، هنوز هم دیر نیست، چنانچه از دست اندرکاران چاپ و نشر در ترکمنصحرا علاقمند به همکاری باشند، قطعاً اینجانب حاضر به پرداخت هزینه چاپ و نشر آن خواهم بود، می توانیم وارد صحبت شویم.

در حال حاضر زمان مشخصی نمی توان تعیین نمود زیرا آن بستگی به عملکرد انتشارات دارد که تا چه حدّی در پیشبرد این امر وارد عمل می شود. در صورت انتشار قطعاً در دست علاقمندان قرار خواهد گرفت. …

در بحث های تاریخی حدس و گمان هایی همیشه وجود دارد، آیا در خانواده قیاتخان هم اینگونه حدسیات را میشود مشاهده کرد:

از طرف دیگر یکی از فرزندان یاغشی مأمد /»موسی» همان کودکی که در ایّام اوایل بعداز دستگیری یاغشی مأمد از همسر دوّم وی آمانگل بدنیا آمده بود، به کوموش دپه برمی گردد. چنانچه در بین ایلات نزدیک روایت میشود، آمانگل اهل کوموش دپه بوده است./، بعداز نامه و نظرخواهی قادئرمأمد که طی نامه ای که به یاغشی مأمد نوشته بود و در کتاب موجود می باشد؛ وی در مورد قبول تابعیّت ایران و برگشتن بوطن آباء اجدادی خود کوٚموش دئپه؛ سپردن بچه ها به تهران، و غیره پیشنهاد داده بود که یاغشی مأمد آن را بشدّت رد می کند. علی رغم رد یاغشی مأمد، احتمالاً بنا به پیشنهاد قادئرمأمد، موسی به کوموش دپه باز می گردد. نام فامیلی بعدی آن ها منتسب به «یاغشی محمد» باید باشد، برای همیشه در کومیش دپه ماندگار می شوند. بخشی هم منتسب به خود قیاتخان[6] است، احتمالاً از خانواده قادئرمأمد می باشد. بخشی از خانواده نیز در چلکن ماندگار می شوند که در بین آن ها از ذریات یاغشی مأمد، محمدحسن اف، حاجر نفس وا، … می باشد.

از طرف دیگر خانواده نیکلای آنامخمد خانیمودسکی فرزند یاغشی مأمد پس از مدت ها به کراسنوودسک /شاقادادم/ می آید و در آنجا برای همیشه ماندگار می شوند. (1886).

در پایان از یوسف عزیز تشکر می کنم که این فرصت را برایمان به وجود آوردند که این اثر تاریخی را به دقّت شنوندگان و مخاطبین و همچنین ملتمان برسانیم.

بسیار ممنونم:

مصاحبه یوسف دردیانی و دکتر خانگلدی اونق – اوت سال 2018 – تورنتو – کانادا

[1] . دوره های پایه علمی به ترتیب: «لابرانت /متصدی/»، «پژوهشگر جوان»، «پژوهشگر» و «پژوهشگر عالی /فوق تخصصی/»، به درجات علمی تقسیم و طی می شود.

[2] . قبل از مرزبندی عهدنامه های گلستان و ترکمنچای این سرزمین ها به نام «یمودستان» مشهور بوده است که دوطرف مرز کنونی /تورکمنصحرا و استان بالکان/ را در بر می گرفت.

[3] . یادم هست که دکتر قاسیم نوربادف در سال های 1992 و 93/م.م.، جهت پیدا کردن قبور یاغشی مأدد به وارونژ سفر کرده بود و نتیجه سفر خودرا در کتابچه ای منتشر نموده است که از جانب انتشاراتی «کرون» منتشر گردید.

[4]. Русско – туркменские отношения в XVIII – XIX вв. (до присоединения Туркмени к России). Сб. арх. док-ов. Ответ. Составители Х. Агаев, М. Аннанепесов. Ашхабад, 1963.

[5] . محّمدعلی قورخانچی (صولت نظام)، «تحفه سیفّیه»، ص. ۸۹

[6] . چنانچه در گذشته یعنی در دوره قاجاریان حتی پهلوی ها باین سوی، درج نام و شهرت ایلات در ایران، بر اساس موقعیّت شغلی، لقب و معروفیت اشخاص ثبت می شده، مرسوم بوده است. «قیاد» هم از جمله در «قیاده /گرو/ حاکمیّت قاجاریان بودند»، از این قائده مستثنی نیست، در این مورد در کتاب مفصلا بدان اشاره و بررسی شده است شکل نوشتار دستوری آن «قیاد خان» است.

Advertisements
نوشته شده در مطالب عمومی. Leave a Comment »

ممنون از دیدگاهی که گذاشتید.

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن /  تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن /  تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن /  تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن /  تغییر دادن )

درحال اتصال به %s

%d وب‌نوشت‌نویس این را دوست دارند: