تورکمن دیلی نینگ لینگوئیستیک دوغروسئندا الیپبیی یازو فورماسی


لینگوئیستیک

لینگوئیستیک

د. خانگلدی اونق: (فارسچا – توٚرکمنچه)

معضّلی با اشکال «ائـ /ы – y/» و «ه-اِ/ائـ/» در روش نوشتاری حروف توٚرکی – توٚرکمنی؛

(کالبد شناسی) چاکنای، دهانه‌ی حنجره، گلوتز؛ Glottis، Vacknay: Vake: – واکه، مصوت، حرف صدادار (در انگلیسی): a و e و i و o و u و گاهی  y…

الیپ بی گلیشیگینده ایلکینجی گؤزاؤنگوٚنه توتمالی زاتلارئنگ بیری عاراپ – پارس الیپ بیی نینگ اساسئندا بریلن حارپ لاردان باشغا آرتئق بلگی لرینگ کأبیرلری بو حارپلئق یازئلئش استیلینه غابات گلمه یأر. اول بو الیپ بیینگ ایچکی اصولئندان داشلاشدئریار و اوقئجی نئنگ تیز یاداماغئنا گتیریأر. ایکینجی بیر طاراپدان هم متن بولسا بیر گلشیک سیز چئزولارا اؤوریلیأر، هم – ده یازو انجاملاردا بریلن همه عمومی شکیل لردن آرتئق حرکت لری اؤز اساسی الیپ بی یازووئنگا گیریزمک لیک، اقتئصادی باباتدان هم صارپالی دأل.

هیجری یئلی نئنگ ایلکینجی یوٚز یئل لئغئندا عاراب لار طاراپئندان ایران پادشالئغی داغادئلاندان سونگ، پارس دیلی هم بیر خاطاردا پس درجأ دوٚشیأر. اسلام دینی نئنگ دیلی حؤکموٚنده عاراپ دیلی حؤکوٚم سوٚریأر. عاراپ دیلی و مدنی یازوی هم فیلوسوفیکی دیل بایلئغی بولماندئر. اسلام دینی آرالاشماسئندان اؤنگ، توٚرک دیلی و اونونگ اوی – فیلوسوفیاسی گوٚندوغارئنگ هایباتلی بای ادبی، مدنی و فیلوسوفیکی بازاسئندان یوٚکوٚنی یئتیرئن دیل و ادبیات بولوپ دئر. محمود کاشغارلی نئنگ دؤوریندن باشلانان عاراپ – پارس دیل توٚرگینله شیگینه توٚرکی دیلی عالئم لارئنگ غاتناشماغی بیلن بو ایکی دیلی توٚرکی دوٚیپ سؤزلریندن شول دیل لرینگ حاسابئنا /تورکی سؤزلری قارضئنا دأل – ده، اوغورلاما یا – دا “expropriation” قادا – دا (سلب مالکیت، مصادره، غصب)/ بای لاشدئرما پروسه سی عمله گلیأر. توٚرکمن سلجوق ایمپریاسی نئنگ دین بایداغئنی گؤتریپ اسلام دوٚنیأسی نینگ نای باشی سئندا اوتوراندان بئیلأک بو تاپغئر خاص گوٚیچلنیأر. حأضیرکی عاراپ – پارس دیل لریندأکی توٚرکی سؤزلری خاسابا آلساق اوندا 35% – 40% گؤتریمینی اؤز ایچینه آلار.

کلاسیک عاراپ – پارس (کعفـ./کعپـ.) توٚرکی – توٚرکمنچه یازولاردا غازانئلان مدنی قئماتلئق لاری قورامالی و بیرنأچه ساناردان آز میلت پارازلارئنگ، کؤره – کؤرلیک و قالپلئق بیلن بو ایکی قئماتلی دیلینگ غارشی سئنا آیدیان زاتلارئنا غارامازدان، عربچا هم پارسچا دیل و ادبیات لاری بیزینگ پاتانسیال بایلئغئمئزدئغئنی یاد دان چئقارمالی دأل. بو ایکی دیلینگ ایچینده بیزینگ تاریخئمئز، ادبیاتئمئز و بارلئغئمئز یاتئر. توٚرکی، عاراپ و پارس دیل لری تاریخدا بیری – بیری بیلن غالتاشان دیل لر. اوندان گؤز یومساق اوندا بیز کؤپ زادی ییتیرریس. …

مشکل فونتیکی: (فارسی)

یکسان سازی حروف الفبائی توٚرکی در ایران از جمله مسائل مبرمی است که در پیش روی توٚرک زبانان ایران قرار داده شده است. چنانچه توٚرک – توٚرکمن های ایران در گذشته بیش از 500 سال جدائی فیزیکی، با دسیسه ها و توطئه های رنگارنگ استعمار در مسیر جدائی فرهنگی ایدئولوژیکی و ملی راه پیموده باشد، در عصر گلوبال و آگاه کنونی وقت آن رسیده است که این مسیر بسوی نزدیکی و قرابت بیشتر ملل توٚرک که در چندگانگی جغرافیائی و ایدئولوژیکی قرار گرفته اند، فراهم شده باشد. قرابت فرهنگ نوشتاری و زبان و ادبیّات که در کلیّت خود ملتی با تاریخ – ادبیّات واحد، اجتماع وسیعی را تشکیل می دهند، پاتانسیال این امر است. …

در حال حاضر یکی از معضلاتی که در یکسان سازی نوشتاری توٚرکی آذربایجانی و توٚرکی توٚرکمنی سر بر آورده است، حرفی است با این علائم «ائـ، ــئـ، ائ»/، که در هر یک از این جمعیّت این علامت واحد به شکل صدای متفاوت مورد استفاده قرار گرفته و تثبیت شده است.  در اینجا ضمن پرداختن به این مسئله، به روش نوشتاری این نوشته (اثر ارزشمند پروفسور مراد آنانفس اف) نیز اشاره می کنیم:

در یک وضعیّت واحد دستوری از یک تک حرف «ائـ /ы – y/» که با اشکال کاربردی آن در حرف «ائـ /ы – y/» مانند «ائنام /ynam – ынам/: باور، «دئمئق /dymyk – дымык/: صامت» در بین توٚرکمن ها و در اشکال کاربردی حرف «ه-اِ /ائـ/» مانند «اده ر مه ن /ادئرمئن Edermen-эдермен/: شجاع»، «ارکه ک /ائرکئک erkek-эркек/: مرد» در بین توٚرک های آذربایجان جنوبی؛ در نوشتار کلاسیک عفـ.* سردرگمی هایی در خوانش شکل توٚرکمنی «ائـы-» و شکل آذربایجانی «ائـ – э» بوجود آورده است که در مسیر یکسان سازی روش نوشتاری در گویش توٚرکی های آذربایجانی، توٚرکمنی و توٚرکی قاشقائی در خوانش متن توٚرکمنی – توٚرکی نوعی پیچیدگی بوجود آورده است که در یک تصمیم گیری های جمعی علمی قابل حل است. این مانع چنان است که؛ یکی از علائم در نوشتار توٚرکمنی با پیروی از گرامر حروف کریل و ائضاً لاتین آن، در مقابل حرف صدادار «اینچه و یوغئن /نازک و ضخیم/» با علائم مصوّت اینچه چکیم نازک «ی، ایــ /ý, и/» و یوغئن چکیم ضخیم «ئ، ائــ /y,ы/» (حروف «نازک» و «ضخیم») قرار داده شده است. ولی همان علائم گرافیکی «ائـ /ы – y/»، در روش و شکل نوشتاری کعفـ. /کلاسیک عربی – فارسی/ آذربایجانی آن جایگزین فونوتیک دیگری مانند: گویش «ه – اِ، э»، می شود. جهت از بین بردن تداخل خوانش این تشابه نوشتاری طرافداران شکل آذربایجانی «ائـ» مساوی با صدای «إ، ه یا اِ، э»، چشم پوشی از درج صدای ضخیم ائـ: y, ы» و جایگزین آن با صدای نازک «ی، یـ» در شکل نوشتاری توٚرکمنی می دانند. حال آنکه صدای ضخیم «ائـ» در شکل الفبای توٚرکمنی تثبیت شده و بدون تصویب در یک مرجع ذیصلاح علمی نمی توان از آن چشم پوشی نمود. همچنین مورد استفاده قرار دادن صدای «э» بشکل «ه» یا «ـه» برای نوشتار ترکی توٚرکمنی نیز بصرفه نیست، چون کلمات جای بیشتر و ناموزونی در متن بوجود می آورد. مثل «ته گه له ک» که سابقاً با استفاده از صداهای غیر نوشتاری «اِ – اُ – اَ» بشکل «تِگِلِک» نوشته می شده است. حال آنکه جهت حفظ فنوتیک توٚرکمنی، می توان شکل آذربایجانی آن بصورت «ائ، ائــ» را استثناعاً مورد استفاده قرار داد، مانند؛ تئگئلئک» گئرئک» بجای «ته گه له ک»، «گه ره ک» یا «گرک». در این حالت چگونه از تداعی خوانش و تداخل صدای «ئ، ائـ» تدوین شده در الفبای ترکمنی جلوگیری نمود؟! و جهت از بین بردن تداخل خوانش این تشابه نوشتاری چه باید کرد؟ این عارضه مشکلی است که آسان نمی توان از کنار آن رد شد.

توٚرکمنچه، مئثال اوٚچین:

«شئیدیبم»، «شئیله ادیپ هم» سؤزی نینگ غئسغالتماسی، هم «شئیدیب» سؤزی» شئیله ادیپ»، شیله: سؤزی «شئیله» یازماق توٚرکمن گرافیکاسئندا «ه» یا اِ، إ» سسینده، اما توٚرکمن گراماتیکاسئندا «ائـ، ы، y» سسی بریأر. بو سؤزی توٚرکمن گراماتیکاسئندا برسک «شه یله» یازئلمالی، شونونگ اوٚچین بیز مونونگ یالی سؤزلره «استثناء» – لئق یا بللیک » исключениеیا примечание»  برملی بولیارئس، سبأبی اول ایّأم آذربایجان الیپبیی گرافیکاسئنا «»ه، اِ، إ» سسده گیریزیلیپ دیر. اینه شو یرده عمومی ترکی یازودا توٚرکمنچه بیلن آذربایجانچا الیپبیی ده نأسازلئق دؤرأپ، «بولام – بوجورلئق» عمله گلیأر. شونئنگ یالی پرابلمالار دینگه اغتئبارلی علمی ماصلاحات لاردا کسگیت لنیپ بیلر.

اورتاق سؤزلرده بریلن دوٚیپ حارپلاری، توٚرکمن دیلی نینگ فونوتیکاسئنا یا – دا لأهجه سینه خسور یتیرجک بولسا، اونی عاراپ – پارس الیپبیی نینگ توٚرکچه ده بریلن سس لری پئیدالانمالی. شوندا اونگا آیراتئن قادا دوٚزملی بولار!

شو الیمیزدأکی ایشلأپ اوتوران ایشلریمیزینگ پراکتیکی تجریبه سی اساسئندا، شو مسئلأنی قادالاشدئرماغا، چمه له شیپ /جمئلئشیپ/ بیر چؤزگوٚدینی تاپیارئس. یاغنی توٚرکمن عفـ. یازووئنداقی «ائـ. y, ы» بللیگی – ده هم آذربایجانجا واریانتی «ائـ. e, э» گؤرنوٚشدأکی سسی ده اولانئپ بولیار. سبأبی آذربایجانجا واریانتئندا «ائـ. e, э» اولانئلیان سؤزلرده توٚرکمنچه  «ائـ. y, ы» سسی یوق، نتیجه ده اول سس یازووئمئردا آذربایجانجا واریانتی بولوپ غالیار. مئثال اوٚچین: «ایشلئدیلدی» آذربایجانجا واریانتی، «ایشله دیلدی» توٚرکمنچه واریانتی. دیمک شو سسینگ آذربایجانجا واریانتئندا سؤزلر اینچه چکیملی غاباتلاشان «ایـ، ای, и,ý» سسینده قادالاشیار. اول سؤز شول حالاتدا سؤزینگ «آذربایجانجا واریانتی» بولوپ غالیار. نتیجه ده بیز عفـ. الیپبیی میزده قادالاشدئرئلان «ه، هـ.э  e,، إ، اِ» بللیگینگ درگینه آذربایجانجا «ائـ. e, э» واریانتئنی اولانمالی.

شئیله هم؛ «تؤوره گینده«، تئوئرئگینده، ته وه ره گینده«، «ایه له یأر»، ایئلئیأر، کریلچه،эелейәр لاتینچا،  eýeleýär»، «ә«، «e» # ائنانماق: /ынанмак – ynanmak/  = «ائـ«، «ы»، «y» کریل و لاتین توٚرکمنچه سینده دورنوقلاشان سس لرینگ بللیک لری دیر. بولاری؛ «دِنگِشدیرِنیمیزده /دئنگئشدیرئنیمیزده، ده نگه شدیره نیمیزده/» (ایکی یازوئنگ اوزئنلئغی فارقلی، بیرینجی سؤز یازووا آماتلی بولانی اوٚچین توٚرکمن یازوئندا اونی استثنائأن اولانئلسا پئیدالی بولار.)، «ایه له یأن /ایئلئیأن/»، «اکرانچئلئق /ائکئرانچیلیق، اکه رانچئلئق/»، «یتیشدیرمکده /یئتیشدیرمئکده، یه تیشدیرمه کده/»، «نوسغاسی /نوسخاسی، نوسخه سی، نسخه سی/»، «گلمه یأندیگی /گلمئیأن دیگی/» یالی سؤزلرده نأهیلی آیئل – سایئل لئق دؤره تملی!؟…

نکته ها: در شرح فارسی آن؛ دو نوع روش نوشتاری در مصوت های چاکنایی و واکه یی «اؤ» و «اوٚ» – «ی» و «ائ»، (کلماتی همچون؛ «دوٚشوٚنجه»، …. در دیالکت تکه، و «دوٚشینجه»، … در دیالکت یموت که هردو نوشتار صحیح ارزیابی می شود. برای مثال:

این شکل از کلمات: دؤووٚر: دؤویر، دؤوروٚنده: دؤورینده، دؤوروٚ: دؤوری، دوٚشوٚندیریش: دوٚشیندیریش، عؤموٚرلیک: عؤمیرلیک، چؤکگوٚنلیک: چؤکگینلیک، ایکی گؤرنوٚشی هم دوغری حاساپلانیار…

* «د» حارپی بیلن «ت» حارپی لاتئن و کریل توٚرکمنچه الیپبییده کؤپ یرده بیر گٚؤرنیشده بریلیأر. مئثال «آتلاری: اولاغ لاری» و «آتلاری /آدلاری/: اسم لری» /atlary – атлары/ سؤزلری (بیری اوزئن چکیم و بیری غئسغا چکیم) دییلن قادانی عاراپ – پارس کلاسیک الیپبی نده «آد؛ اسم»، «آت؛ اولاغ» گؤرنوٚشده بریلسه، شوندا سؤز منگزشلیکلری آیرئلیار. اولارئنگ هرسینی آیری شکیلده بریلملی. شئیله بولسا توٚرکمن کلاسیک یازوئنا قادالاشیار.

… «لاتین – توٚرکمنچه» یا – دا «کریل توٚرکمنچه – ده» یازئلیان اوزئن قوشما سؤزلر عاراپ – پارس الیپبیینده بریلنده، اونونگ اؤز حأصیتینه گؤرأ، سؤزلر ایکی یا – دا اوٚچ قسئما بؤلوٚنیپ یازئلمالی دئر. سبأبی عاراپ – پارس الیپبیی نینگ اؤز اساسئنداقی حأصیت شئیله قادانی اؤزوٚنده اساسلاندئرئپ دئر. شو اصول دا دوٚیپ سؤزلری بیلن سونگوندان گلیأن قوشما سؤزلری آیری – آیری یازئلسا بو الیپ بیینگ اؤزؤنیندأکی اصولی بیلن قادالاشیار.

مئثال: «رایونلاری» یرینه «رایون لاری»، «غاتناشئقلارئندا» یرینه «غاتناشئق لارئندا»، «بأحثدشلیگینی»، «بأحثدش لیگینی» یا – دا «بأحث دشلیگینی»،  » گوٚیچلندیردی» سؤزی «گوٚیچ لندیردی»، «آچگؤزلیک» یرینه » آچ گؤزلیک «، » توپولدئلار » یرینه » توپولدی لار»،… مئثال کأن…

ایران توٚرکمن لری نینگ اوقئجی لاری نئنگ اؤنگدن تانئش سؤزلری بولان «بهبود» … یالی سؤزلرینگ هم دوٚیبینی ساقلاماق و هم شیوأنگی سینگدیرمک اوٚچین هم – ده دیل آیلانشئقلارئنگ «ت» حارپی «د» حارپئنا اؤوریلیشی یالی سؤزی بریلجک بولسا، اوندا دوٚیپ سؤزدأکی کأبیر حارپلاری ادیل لاتین یا کریل شیوه ده بریلشی یالی دأل – ده، اونونگ دوٚیپ سؤزینده بریلشی حارپی برملی مئثال اوٚچین، «بهبودلار» سؤزی؛ لاتین یا کریلچه ده «بأخبیتلری /bähbitleri/» گؤرنوٚشده یازئلیار، اگر شو سؤزی؛ «بأهبیدلری» شکیلده بریلسه، شوندا ایران توٚرکمن اوقئجی لارئنگ گؤزینه اؤورنشیکلی و شول بادا دوٚشینرلر. اگر سؤزلر شئیله بریلن حالاتئندا، اوندا متن اؤز کلاسیک عاراپ – پارس الیپبیی اصولئنا یاقئن لاشیار. متنینگ شکلی هم بوٚته وی باقئشدا اؤز اصولئنا ایه بولیار.

کأبیر دوٚیپ سؤزلرینگ سونگوندان گلیأن قوشولمالار مئثال اوٚچین؛ «…نئنگ»، «نئنگی»، «…دئغئنی»، «…لئغی»،  «…دئغی» اؤزباشداق بریلملی. «یوموتلارئنئنگ» گؤرنوٚشدأکی سؤزلری الفبا یازووئندا «یوموت لاری نئنگ» گؤرنوٚشینده بریلملی. » قونگشولئقدا» سؤزی «قونگشی لئقدا» بریلملی. …

یوموت شیوه سینده اینجه چکیم بیلن باشلانان سؤزلرینده، ایکینجی بوغوندان بیلأک «اوٚی»، اؤ» سسلری «ایـ» و «ائـ» سسلره اؤوریلیأر. … «کؤپچوٚلیکلیین /köpçülikleýin/» سؤزی «کؤپ چیلیک لئین» گؤرنوٚشده بریلسه ماقصادا لایئق بولار.

«دؤووٚرده» یا – دا «دؤویرده»، » دویدئرئپ» یا – دا » دویدورئپ» ایکیسی هم دوغری. بیرینجیسی «تکه» ایکینجی سی «یوموت» شیوه سینده بریلیأر. شو دوٚرلی سؤزلری ایکی شیوه ده – ده برمک بولیار.

زئیرنیپ /زه یره نیپ/ گؤرنیشده.، وصیّت /وصئیت/ گؤرنوٚشده، «خوسورلارئنا /خسورلارئنا/»، «قاپئیا /قافیه/»، «إیئمسیره یأن /أیم – سیره مک، إیه مسیره مه ک/»، …

شئیله هم؛ دیه ن /дйен/  – دیئن، دیه م /дйем/ – دیئم (بو بللیگی حأضیرکی آذربایجان شیوسینده «اِ، إ، یا ه» سسی بریأر.) بو بللیک حأضیرکی توٚرکمن یازوئندا یوغئن چکیملی «ائـ» سسینی آنگلادیار. بو بیری – بیرینه منگزش بللیک حأضیرکی توٚرکمن کلاسیک الیپبیینده غارئشئق قادا عمله کتیریأر. …

شئیله هم لاتئن دا و کریل ده قوشولوپ یازئلیان سؤزلر کلاسیک عفـ. الیپ بیی اصولئندا اولاری بؤلوٚنیأر. شول حالاتدا قوشما سؤزلرینگ آراسیئنی آچئپ یازئلسا، خاص آماتلی بولار.: مئثال اوٚچین آشاقداقی سؤزلر یالی:

«آنئقلاشدئرئلماندئغئندان؛ /آنئق⁀لاش⁀دئرئلمان⁀دئغئندان، آنئقلاش دئرلمان دئغئندان، آنئقلاش دئرئلماندئغئندان، آنئقلاشدئرئلمان دئغئندان، /anyrlaşdyrylmandygyndan, аныклашдырылмандыгындан/» و تاصدئقلاندئغئنئنگ؛ تاصدئق⁀لان⁀دئغی⁀نئنگ /»تاصدئقلان دئغی نئنگ»، «تاصدئق لاندئغی نئنگ»، «تاصدئقلان دئغئنئنگ»/، هایسی گؤرنوٚشی آمادلی بولسا، 2 یا 3 بوغون سایلانمالی، /tassyklandygynyň, тассыкландыгыныӊ/؛

مئثال: «خئذمات⁀داش⁀لئغی، /خئذماتداش لئغی، خئذمات داشلئغی/» شونونگ یالی سؤزلرینگ ایکی شکیلده دوغری. …

……

Advertisements

ممنون از دیدگاهی که گذاشتید.

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s

%d وب‌نوشت‌نویس این را دوست دارند: