آشقاباد /اَشکاباد/ یا عشق آباد چند ساله است؟


پروفسور عؤض گوندوغدیف

پروفسور عؤض گوندوغدیف در ایام کاوشهای خرابه های نساء /اَشک آباد/

توضیح: چنانچه در پست قبلی طی مقدمه ای در مورد این بحث تاریخ آموز نوشته بودیم، در این پست اصل مقاله دکتر گوندوغدیف را از روی متن روسی آن ترجمه و به دقّت خوانندگان محترم می رسانیم:

 اصل مقاله، نوشته: پروفسور عؤض گوندوغدیف – ترجمه: دکتر خانگلدی اونق:

…»پژوهشگر تاریخ خ. اونق، که در تحقیات منابع تاریخی مربوط به زبان فارسی تخصص دارد، تائید کرد که در تاریخ و ادبیات فارسی در مورد سلسله اشکانیان (ارشک) از پادشاهان قرون وسطی بصورت شناسه «اشک» که بنیانگذار سلسله اشکانیان یا همان «پارفیان»[1] است، می باشد و نام شهر را نیز از نام پادشاه که به عنوان «اشک I /اشک اوّل/» مشهور بوده، برآمده است. همچنین ما باید اضافه کنیم که پایتخت ترکمنستان، شهر قدیمی «نوسای /نساء/» که از شهر عشق آباد پایتخت تورکمنستان بیشتر از 10 کیلومتر فاصله ندارد، واقع شده است، آن شهر محل اقامت تابستانی پادشاهان اشکانی و مهد امپراتوری «اشک ها» بوده است.» …

پروفسور عؤض گوٚندوغدیف

************

ترکمنستان رو، Turkmenistan.ru 2004

«دانشمند معروف ترکمن، با اعتقاد به قدمت پایتخت در سال ۱۸۸۱، مخالف با دیدگاه رایج در تاریخ شهر «اشک اباد» است!»

ریشه شناسی عامیانه در خواندن نام عشق آباد که به عنوان «بوجود آمده بر مبنای مفهوم عشق» می دانند، اشتباه محض است. با این حال، لزوما نام این یا آن منطقه را بر نمی تابد. این امر اصولاً و کاملاً معنای اصلی برآمدن نام آن را از دست داده است. …

زبان شناس مشهور نیمه اول قرن XX /م، آ. پوتسلیووسکی /А.Поцелуевский/ احتمالا اولین کسی است که برآمدن نام این شهر را بر مبنای معانی کلمه در ادبیات به عنوان «آشخآباد (به تورکمنی «آشقابات»)» در تورکمنستان را با تردید پذیرفته بود. او معتقد بود که «اشک» نام یکی از پادشاهان اشکانی است، اگر چه جزوات شوروی وقت در روزنامه ها، مجلات، تنها به ثبت آن از نسخه «شهرستانی برآمده از مفهوم عشق» که در آن «عشق» به مفهوم از خود گذشتگی بوده باشد، نیست. درفرهنگ لغت بزرگ روسی (1986) همچنین ترجمه «عشق» را به شیوه ای تورکمنی شده آن به عنوان «عئشق» یا «عاشئق» تکیه می کنند! اما ما معتقدیم این شهرستان بر مبنای این تفسیر «عشق» یا «عاشق» بوجود نیامده و نامیده نمی شده است. آن نه بصورت «اِشخاباد /Эшхабад/» یا نه بمانند «آشخ آباد /Ашхабад/» و نه بشکل عاشئق آباد /Ашыкабад/ است. در اینگونه از ثبت و سفارشات نوشتاری آن به نام «عشق آباد /Ашгабат/» به زبان تورکمنی نادرست است.

این امر اتفاقی نیست که دانشمندان نامی مجبورند در نامگذاری این شهرستان شک کنند. حتی باستان شناس کمتر شناخته شده ای همچون آ. آ. ماروشنکو /А.А.Марущенко/[2] و از نظر زبان شناس آ. پوتسلیووسکی /А.Поцелуевским/[3]  در اشاره به خاستگاه اشکانیان برآمدن نام این شهرستان را مربوط به این سلسله می دانند و این دید را هم انتشار داده اند. امّا یکی از محققین تاریخ ترکمنان سلجوقی در تورکمنستان، س. گ. آقاجانف /С.Г.Агаджанов/[4]، این ایده پذیرفته شده را بر نمی تابد.

پژوهشگر تاریخ خ. اونق /Х.Овнук/[5]، که در تحقیات منابع تاریخی مربوط به زبان فارسی تخصص دارند، تائید کرد که در تاریخ و ادبیات فارسی در مورد سلسله اشکانیان (ارشک) از پادشاهان قرون وسطی بصورت شناسه «اشک» که بنیانگذار سلسله اشکانیان یا همان «پارفیان» است، می داند و به عنوان «اشک I» مشهور بوده و نامیده می شده، با ترکیب مسمای «اَشک+آباد /اَشک+رباط/»[6] برآمده است. همچنین ما باید اضافه کنیم که پایتخت ترکمنستان، شهر قدیمی «نوسای /نساء/» که از شهر عشق آباد کنونی پایتخت تورکمنستان بیشتر از 10 کیلومتر فاصله ندارد، و بخشی از تپه نیز در وسط شهرستان عشق آباد،[7] واقع شده است، آن شهر محل اقامت تابستانی پادشاهان اشکانی و مهد امپراتوری «اشک ها» بوده است. (1993)

امروزه هیچ کس در اینکه ساقاها/ساکاها یا /Арсакиды/[8]  که آنها از نسل داخ ها /дахо/[9] و از گروه ماساگتها (سکایی-ها сарматской)،[10]  به طور کلی به عنوان » туры (تورانیها)»[11] شناخته شده اند و به عنوان اجداد ترکمن ها شناخته می شوند، شک و تردید ندارند.

زیربنای کؤشک و ایوان پادشاهان پارفیان

زیربنای کؤشک و ایوان پادشاهان پارفیان «اَشک پادشا /آرساق سلطان/»

به این ترتیب این امر را می توان با تکیه و بر اساس قوم شناسی یا اتنونیم /ethnonym/، در نامگذاری مکانی کلمه در منابع و مقالات باستان شناسی و مردم شناسی به اثبات رساند.

اما آنچه در مورد این ادعا که عشق آباد فقط کمی بیش از 100 سال عمر داشته و بنیادگذاری آن را در سال 1881 حدس می زنند و در این رابطه نظرات بی پایه و اساس » – مثلاً در یک روستایی که در آن سربازان تزار مستقر بودند، تاسیس شده است!؟» – قابل قبول نیست! اینگونه از تاریخ نگاری در نامگذاری تنها در طول حضور اتحاد جماهیر شوروی سابق، به عنوان یگانه نظریّه موجود بر ما تحمیل شده است.

بیایید آنرا در تاریخ جستجو کنیم. در حومه عشق آباد، مردم از زمان های قدیم کشت و زرع را شروع کرده اند که در آن نهرهای متعددی وجود داشته است. آن دارای یک موقعیت مناسب با طبیعت خرّم و ساده که اهالی آن دوره از تاریخ را به خود جذب می نموده است، رو به آبادی می گذارد. باستان شناسان «آ. آ. ماروشنکو» و «و. آ. راکوف /В.А.Раков/»[12] هسته های سنگ خارا را از بستر رودخانه عاشقابادکا /Ashgabadka/ که مربوط به ابزار مردمان عصر حجر بوده و مورد استفاده قرار می گرفته است، کشف نموده اند. آ. آ. ماروشنکو، که منطقه عشق آباد را مورد بررسی قرار داده معتقد است که این شهرستان زیستگاه اهالی قدیمی آن منطقه بوده، این بحث مهم باستانی را حل و فصل نموده است.

آخرین کاوشها و بازسازی ها در قلعه نساء-اشک آباد ترکمنستان

آخرین کاوشها و بازسازی ها در قلعه نساء-اشک آباد ترکمنستان

در سال 329 قبل از میلاد ارتش اسکندر کبیر در یکی از فصول زمستان مدتی در نساء ماندگار شدند. غنائم متعدد و بارهای سنگین کوچک و بزرگ به آنها اجازه پیشروی به جلو را نمی داد. همانطور که توسط مورخ باستانشاس کورتیوس روفوس /Курций Руф/[13] در اینباره نوشته است: ]»… در حالی که اسکندر دستور داد که آنها را در یک مکان جمع آوری کنند، پس از آن اولین چیزی که می کنند تمام بارهای سربازان و سایر بارها را همچون چرخ دستی های معدن لود که در دشت وسیعی قرار گرفته و لازم بنظر می رسید در آنجا موجود بود. هنگامی که همه انتظار سفارشات بیشتر از پادشاه را داشتند، او دستور داد غیر از حیوانات هر چیز دیگری را بسوزانند و بدستور وی این مراسم با اولین مشعل برگزار شد. هیچ کس جرات سوگواری خون بهای داده شده را نداشتند. با توجه به این واقعیت است که همان آتش تمام ثروت پادشاه را سوزانده است».

به عقیده باستان شناس روس ایـ. ن. خلوپینا /И.Н.Хлопина/[14] که بر آن تکیه می کند این رویداد در حومه شهر عشق آباد رخ داده است.

یک صد سال بعد، هنگامی که امپراتوری مقدونیه از هم پاشید، به دنبال آن دولت سلوکیان در جنوب ترکمنستان شکل گرفت. این دولت جدید از برادران هم اجداد آرساق و تیرداد /Арсак и Тиридат/[15] بودند، منجر شده است. این قدرت جهانی در دوران باستان – زمینه و هسته آینده امپراتوری اشکانی را بوجود آورده بودند. این رویداد تاریخی در ۳ سده قبل از میلاد (III قرن قبل از میلاد) در قلمرو شهر عشق آباد رخ داده است. قلعه بسیار مستحکم و غنی شده به نظر می رسید. این داده های باستانشناسی که بصورت سفال های مربوط به دوره اشکانیان و دیگر آیتم های خانگی) ثبت شده است، بدون شک، به دستور «آرشک/آرساق/، /Арсакидов/[16] ساخته شده است.

آرساق بابا

آرساق بابا، مربوط به دوره پارفیان، احتمالاً مجسمه یکی از سران تورکمنان پار یا پوٚرثیأن است.

این امر ممکن است که عشق آباد امروزی نام خود را از قلعه نساء برگرفته است؟ به هر حال، آغاز بنیانگذاری این شهر را باید از تاریخ موجودیت یافتن این قلعه دانست و آن مربوط می شود به میانه قرن III قبل از میلاد و هم زمان با تمدن مرو باستان (ارگ قلا /قلعه ارگ /[17]Эркгала/) و کؤنه اورگنچ /Куняургенч/[18] باستان، و در واقع تمام شهرستانها با بیش از یک هزار سال که از تاریخ آن می گذرد، در اصل در همین دوره مربوط به مجموعه این قلعه ها بوده است.

در قرون قبل از وسطی قلعه ای با عنوان «اشک آباد» تبدیل به یک قلعه مستحکم حاکمان محلی می گردد، آن در حالی است که ارزش استراتژیک این مکان تا به امروز دست نخورده باقی مانده است. این قلعه به ویژه در دوره سلجوقیان ترکمن رونق تازه ای به خود می گیرد (قرون XI-XII). استحکام برج های دور تا دور آن و دیوارهایی از کتیبه های نوشته شده با آجرهای پخته، بر روی پایه های بسیار محکم بنا شده است. بسیاری از باستان شناسان در کاوشهای باستانشناسی خود در این مکان مجسمه های مرمرین باصطلاح الهه مقدس، اشیاء برنزی و سفالهایی پیدا کرده اند که این مسئله را بیشتر روشن می کند. بخشی از این قلعه در مرکز عشق آباد امروزی نیز واقع شده است.

در قرن XIII/م سرزمین زرخیز تورکمنستان توسط انبوهی از لشکریان چنگیزخان به ویرانی تبدیل گشت. همراه با آن بسیاری از شهرستانها نیز نابود گشتند. در طول تاریخ برخی از آنها از نو برپا گردیده است، اما شهر اشک آباد به مدت طولانی بازسازی نشده و بعنوان یک دهکده کوچک مدتها موجودیّت خود را حفظ نموده است. ولیکن در قرون XVIII-XIX/م، قلعه دوباره بازسازی شد.

مورخانی همچون «مونیز و آگخی /Мунис и Агехи/» اطلاعات کافی در این مورد میدهند، یکی از خوانین تورکمن بنام مراد سردار در سال 1818 سربازان قشون ملی خود را در برابر ارتش خیوه از شهرهای عشق آباد و آناو تأمین کرده است.

در آن زمان دور تا دور شهرعشق آباد بوسیله قلعه های استحکام یافته محصور شده و به عنوان مکانی برای مرکز تجمع قشون تورکمنان تکه بوده است.

در همان سال، از خیوه لشکری قدرتمند تحت فرماندهی حوپبی قلی خواجه به آنجا حمله می کند، بسیاری از مردم شهرعشق آباد را قتل – عام می کند و مناطقی را که در بین عشق آباد و مهینه /مأنه/ قرار داشته است، به ویرانی تبدیل می کنند.

در سال 1853، نیروهای خارجی تحت فرمان شاهزاده فریدون میرزا به سرزمین ترکمن لشگرکشی می کند. این نیروهای پیشتاز خارجی، به فرماندهی امیر خان منجر شد، آنها با مقاومت شدید در حومه عشق آباد روبرو شدند. این نبرد بیش از یک ساعت به طول می انجامد، اما پس از شرکت کردن شاهزاده به این نبرد، ترکمن ها مجبور به عقب نشینی می شوند. سپس آنها مدتی در عشق آباد می مانند. به منظور نابود کردن شهر عشق آباد به فرمان فریدون میرزا، در اطراف آن حدود 36 قلعه استحکامات ایجاد می کنند.

مجسمه های مرمرین کشف شده از قلعه نساء

مجسمه های مرمرین کشف شده از قلعه نساء

اما پس از آن رخداد به عشق آباد به عنوان یک شهر که مرکز اهالی آنجاست، اشاره شده است. در سال 1856، ترکمنان عشق آباد برای مبارزه علیه حاکم استراباد بیش از 10 هزار نفر از سواران تورکمن را سازماندهی می کنند.

در سال 1871، پژوهشگر روسی ستابینسکی /Стебницкий/ در کتاب خود بنام «یادداشتهایی در مورد ترکمنستان» نوشته است: «… شهرستان عشق آباد با خیوه و ایران تجارت فعالی دارد، اهالی آنجا جهت دسترسی به آب، بیشترین امکانات آبیاری از قبیل کاریز و نهرهای پر آبی هستند، … بیش از نیمی از ساکنان این استحکامات برای برداشت قسمتی از محصولات کار می کنند و بقیّه اهالی هم علاوه بر این، حتی با باغبانی و باغداری نیز مشغول می شوند».

وی ادامه می دهد: «آسخ آباد»[19] بعنوان شهرستان شناخته می شود، ولیکن در آن زمینه بسیار مناسبی جهت گسترش مناسبات خارجی وجود دارد؛ در عشق آباد بیش از 4000 چادر خانوار آلاچئق وجود دارد».

بنابراین، تا 10 سال قبل از به اصطلاح «پایه ریزی» در سال (1881) نام آن «اشک آباد» بوده است، این آبادی از همان زمان هم تاکنون در خود منابع روسی هم به نام شهرستان شناخته شده است! از این فاکتها می توان برآورد کرد که در این شهرستان معیشت تعداد زیادی از مردم به نحو چشمگیری مرفه بوده است. علاوه بر این، بخش دوم از واژه مرکب نامگذاری «آباد» یعنی برابر با «شهر» به طور مستقیم نشان می دهد که این آبادی نه یک روستا بلکه، یک شهرستان بوده است.

اجازه دهید جمعیت عشق آباد را در سالهای 1871 – 1892 بنا  به گفته ستابینسکی مقایسه کنیم، این شهرستان دارای 4000  چادر بوده است. بر اساس دلایل قطعی، در هر چادر در واقع «خانوار»، دارای یک شوهر، همسر و کودکان زندگی می کنند. حتی با برآورد و محاسبه های محافظه کارانه نیز
اگر تعداد متوسط فرزندان در هر چادر را 2 نفر حساب کنیم، در اینجا مسئله واضح می گردد که در سال 1871 در عشق آباد 16 هزار نفر جمعیّت بوده و تا 10 سال پس از به اصطلاح  پایه ریزی» در این شهرستان زندگی می کرده اند، ولیکن رشد جمعیّت را تا سال 1892 در نظر بگیریم، 13 هزار نفر جمعیّت در این شهرستان وجود داشته است

همه این داده های دیاگراماتیک، اهالی را مجبور می کند که به عنوان زمان و تاریخ بنیانگذاری شهرستان خودرا، در تفسیر «تولد نام آن /زمان بنیانگذاری «عشق آباد#»، «اشکاباد»/» تجدید نظر کنند.

در قرن ХХ/م یعنی سال 1948، در آن زمین لرزه وحشتناکی به وقوع پیوست که طی آن این شهرستان با خاک یکسان شد.

لینک: زمین لرزه وحشتناک سال 1948 در عاشق آباد

با این حال آنجا دوباره شروع به ساخت ساز گردید، تا همین اواخر تمام شهرستان به اصطلاح گرفتار «زاغه نشینی» یا «خانه های موقت» بود، حتی یک نفر هم در پی بهبود طراحی خانه های نوساز در مرکز پایتخت باشد، وجود نداشت. همچنین مراکز فرهنگی، آموزشی یا اداری و سایر ساختمان های خدماتی، به اندازه کافی وجود نداشته است. تنها پس از استقلال جمهوری ترکمنستان، وضعیت کاملا تغییر کرده است. در این امر به تنهایی غیر ممکن است که از همه اقدامات و ساخت – سازهایی که در این مدت کوتاه بانجام رسیده است، فهرست بندی نمود. اما باید اذعان داشت که این شهرستان در یک مدت کوتاه 13 سالگی در دوره استقلال بنحو چشمگیری ساخت و ساز رو به پیشرفت و ترقّیات نهاده است!

رئیس جمهور تورکمنستان جناب آقای صفرمراد نیازوف، همه تلاشهای خود را صرف ساخت – ساز شهرستان «اشکاباد /عاشق آباد/» کرده است. این شهر در حال حاضر رو به تبدیل شدن به «مروارید شرق زمین /گوٚندوغارئنگ مروری/» باصطلاح اهالی  /Ak şäherim Aşgabat/» است.

کسانی که تنها تا 10 سال شهرستان عشق آباد را ترک کرده و ندیده باشند، این همه رشد و پیشرفت شهرسازی را حتی نمی توانند تصور کنند که این شهر با مرمرهای سفیدرنگ به عنوان پایتخت جمهوری مستقل تورکمنستان، آذین بسته است! به دلیل سرعت نوسازی حتّی ساکنان این شهرستان هم فرصت دیدن برخی از مناظر زیبا و نوساخته را، همچون رسیدگی و احداث جاده های جدید با استانداردهای بین المللی، رشد و ساخت – ساز خانه های مسکونی جدید و راحت باصطلاح «الیتنی جایلار /элитные дома/» و راه اندازی ساختمان های اداری و فرهنگی و آموزشی جدیدالتأسیس که همه این اقدامات در زمانی کوتاه به مرحله اجرا و تولید در می آیند!

همچنین اقدام به احیای شهرستانی که بیش از 2000 سال از قدمت آن می گذرد، همچون «الهه آرساق /божественного Арсака/»، که به لحاظ تاریخی هویت نوین جمهوری تورکمنستان را به نمایش می گذارد، خود خالی از تقدیر و تفسیر از دست اندرکاران این نوسازی نیست.

پروفسور عؤض گوٚندغدیف – مدیر بخش انستیتو دولتی
«میراثهای فرهنگی ترکمنستان – آسیای میانه و شرق»
تحـت پوشـش ریاسـت جمهـوری تورکمـنسـتان مستـقـل.

====================

عکسی مربوط به نیمه اول قرن XX/م، یکی از خیابان های شهرستان اشک اباد /عشق آباد/

عکسی مربوط به نیمه اول قرن XX/م، یکی از خیابان های شهرستان اشک اباد /عشق آباد/

عکس: یکی از خیابان های قدیمی عشق آباد. عکس از اوایل قرن بیستم.

***********

  • توضیحات و ادبیات:

[1]. در بین شجره شناسی امروز تورکمنان طوایفی با عنوان «پار» یا «پوٚرثیأن /pürsiän or Parthian/» که جمع کثیری از این طوایف در حال حاضر در آذربایجان و تعداد کمی هم در تورکمنصحرا وجود ماهوی دارند، احتمالاً نسل باقیمانده از امپراتوری «پارتها» تا به امروز هستند! (در اوایل قرن بیستم خانواده ای از آذربایجان به کوٚمیش دپه فعلی کوچ کرده بودند که معروف به «_؟_ پوٚرثیان هستند. آنها همیشه می گفتند که ما از طایفه توٚرکمنان پوٚرثیان هستیم. بعدها آنها به گنبد نقل و مکان کرده بودند و یکی از فرزندان آنها از دوستان نویسنده این سطور است.).

[2]. A.A.Marushenko

[3]. A.Potseluyevsky,

[4]. S.G.Agajanov,

[5]. Kh. Ovnuk (H.Ownuk)

[6]. دور از انتظار نیست، اگر بعداز حضور عربها بر مبنای وجه تسمیّه های مرسوم در ادبیات قدیم تورکمانی (تورکمنی – عربی) «اَشک رباط /Әшкрабат/» بوده باشد. چنانچه روسها نام قئزل رباط» را بر اساس ایده ای «قئزل آروات /بانوی سرخ/» ثبت نموده اند! همچنین تسمیّه «رباط اوغوز» یا «اوغوزراباط» مربوط به یکی از شهرهای خوارزم کهن که بعدها بصورت «اوغوزآباد» نیز ثبت شده است، روبرو میشویم. چنانچه در اینگونه ادبیّات «رباط» بجای «آباد» یا بلعکس، در آن دوره از ادبیّات مورد استفاده قرار می گرفته است. (اونق خ.).

[7]. در حال حاضر تپه وسط شهرستان عشق آباد را که مشرف به کابینه وزیران ترکمنستان بود، با کاوشهای انجام شده آنرا از بین بردند! –

[А теперь холм, который выходит на Кабинет Министров Туркменистана в центре города Ашхабаде после раскопок сделали, был разрушен это!! (Овнук, Х.)]

[8]. Sakids

[9]. Dekh,

[10]. Sarmat

[11]. TURS

[12]. V.A. Rakov

[13]. Kurtsy Ruf

[14]. I.N.Hlopina

[15]. Tirdad, تیرداد

[16]. Arsakid

[17]. Erkgala

[18]. Kunyaurgench

[19] . در دوره هایی نام شهر عشق آباد ابتدا «آسخ آباد» سپس «پالتاراتسکی» و بعداز آن عنوان «عاشق آباد» انتخاب شده است. …

Advertisements

پاسخی بگذارید

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s

%d وب‌نوشت‌نویس این را دوست دارند: