قورقوت آتا اپوسئنئنگ داشاری یورتلارداقی نوسغالاری


قورقوت آتا

قورقوت آتا

قورقوت آتا کنفرانسئنا هؤدورله نن چئقئشئنگ «کلاسیک تورکمنچه» متنی–عشق آباد-1999

تورنتو -د. خانگلدی اونق – I- نشیر عشق آباد – 1999 ییل. II نشیر 2015

بللیک: شو مقالانئنمگ ایلکینجی نوسغاسی، تورکمنستان رسپوبلئکاسئنئنگ تورکمن-کریل الیپبیسینینگ رواج دؤورینده کنفرنسیا هؤدورلنیلدی. 1 2 –  3 – و 4 – نجی صاخـ .، اوندان سونگ، تورکیه تورکچه سی، لاتین-تورکمنچه، کلاسیک تورکمنچه (عراپ-پارس الیپبیینده)، انگلیسچه، روسچا  و پارسچا دیللره گچیریلدی. بو مقالا دونیأنینگ علمی-آراشدئرما مرکزلرینده یایرادئلدی. شولاردان عبارات:

1. ГОРКУТ АТА, – 1500,. Макалалар йыгындысы, (Hangeldi OWNUK, “Gorkut ata eposynyñ daşary ỳurtlardaky warianty”), “Магарыф”, A.:-1999 м. (Konfrensiỳa).
2. PDF – 7682 Ovnuk, Hangeldi, Gorkut Ata Destani’nin yabanci ülkelerdeki..
3. PDF: «Gorkut ata Konferensi» Aşgabat-1999 ý.,
4. SahypaOVNUK, Hangeldi, “Gorkut Ata” Eposınıŋ Daşarı Yurtlardakı Variantı…
5. T. C. Başkanlık Atatürk Kültür, Dil v Tarıh Yüksek Kurumu: – «ATATÜRK KÜKLTÜR MERKEZI»», ve “II item file”,
6. Türkçe metni «Gorkut ata destani’nin yabanci ulkelerdeki varyantlary…»
Ayry Kayanaklar:
1. Dogu Kitabevi
2. Sanat Kitabevi

متن: XV عاصرینگ تاریخچیلارینینگ بیرینینگ آیتماغینا گؤرأ، محمّد پیغامبرینگ زامانینا یاقین بیر دؤورده اوغوزلارینگ آراسیندا «دأده قورقوت» آتلی بیر شخصیّت دؤرأپ، اوغوزلارینگ دیلینده بیر کیتاپ یازیپدیر. اول کیتابینگ آدینا «دأده قورقوت» دیییپ آت بریلیأر.»[1]

باریپ محمد پیغامبرینگ دؤورینه یاقین ادیلیپ قویولان «قورقوت آتانینگ» اپوسی انچمه عاصرلاری باشدان گچیریپ، سیرلی دؤورلرینگ ایچینده دؤرأپ، کؤپ واقالاردان، قاهریمانچیلیقلاردان، ادرمنلیکلردن، آراسسا آخلاق – صیپاتلاریندان خابار بریأر. بو اپوس اساسان XIV-XV عاصیرلاردان یازغا گچیپ، دونیأ یایراپدیر. بو اثر شول بیر اوزاق دؤورلرینگ دووامیندا دؤورینگ کؤپ عالیملارینینگ اوًنسینی اؤزینه چکیپدیر.

روس عالیمی س. دمیدوفینگ بارلاغ اتمگینه گؤرأ، XV-XVI عاصیردا، ایل آراسیندا «دانا آتا» لاقامی بیلن تانالان «احسان شیخ» گوًنباتار تورکمنیستاندا یاشاپ گچن کوًللی سؤیینخانی (حسین خانی) تورکمنلرینگ مشهور اوغوزناماچیسی بولوپ دیر.[2]

یاغنی اول «قورقوت آتا» دستانینی «اوزان» باغشی حکمینده روایات ادیپ دیر. بو اپوس 1900-نجی ییللاریندا مشهور روس عالیملاری بولان و. و. بارتولد، هم ا. ا. برتلس طاراپیندان ایشلنیلیأر. کیتاپ 1915- نجی ییلدا ایلکی استامبولدا چاپ ادیلیپدیر.

گؤرنیکلی عالیم و. و. بارتولد «تورکمن خالقینینگ تاریخیندان مقالالار(اوچرکلر)» آتلی VII- اثرینده، XIV-XV- عاصیرلاردا دؤرأان «آق قویونلی» و «قاراقویونلی» تورکمنلرینگ کنفدراسیون دیناتسیالاری بارادا گوًررینگ آچیپ، «قورقوت آتا» حاقیندا شو زاتلاری یازیار:

«- باغشی و یاشی اولی، خالق پاراساتلیلیغینی بیان ادیجی، ساقلایجی قورقودینگ آدی بیلن باغلانیشیقلی بولان حکایالارینگ توپاری بلکی-ده، آق قویونلی تورکمنلرینگ دؤورینده یوزه چیقاندیر. بو حکایالاردا أهلی اوغوزلارینگ باش توتانی «ّبایاندیر» خان دیر.»[3]

“В отношении зависимости ряду историй и басни, что » ДЕДЕ КОРКУТ «, с туркменской певцов или «Пир-дана (старейшина мудрый)», которые определяют и защищают духовное и национальное мороз народный была выражена прежде всего в Туркман «Горкут Ата (Деде Коркут)» написаны и опубликованы , потому что главного героя «Баяндирхпн», есть лидера племен огузов, и прадеда лидер новый султан Узынхасана Ак-Коюнлу Конфедераця Tуркмени”[4]

بو اثر آق قویونلی لارینگ دؤورینده اوًرج ادیلیپ اوقالیپ، کؤشکده هم قشون سرکرده لرینینگ خضوریندا یؤریته یرینه یتیریلیپدیر.

«قورقوت آتا» بارادا اؤنگکی اس. اس. ار. دؤورینده تورکمنیستاندا بیرینجی گزک 1950-نجی ییلدا پرافسور مأتی کؤسأیف بو اپوسی اؤزباشداق کیتاپ گؤرنیشینده چاپا طاییارلادی. اوندان تاپاوتلیلیقدا چاودیر هم ایگدیر نسخالاری بارادا فولکلورچی آتا راخمانف 16 بؤلکدن عبارت حکایالارینی ییغناپدیر. عمومان، «قورقوت آتا» اپوسینیگ دؤرییشی و اونونینگ یوزه چیقیش تاپغیرلاری بارادا اویلانانینگدا، اول اوًنسینگی اؤزینه چکیأر.

بو اثر، یاغنی «کیتابی دأدم غورقوت» آق قویونلی نسیلشالیغینینگ گوًیچلنن دؤورینده یوروپادان گلن ایلچیلر هم سیاخاتچیلارینینگ هم اوًنسینی اؤزینه چکیأر. بو کیتاپ اولارینگ اوًستی بیلن یوروپا پادیشالارینینگ الینه دوًشیأر. اونونگ نأهیللی بولوپ یوروپا دوًشندیگی حاقدا آنیق ماغلوماتلار یوق، یؤنه ولین آق قویونلی تورکمنلرینگ سرکرده پادیشاسی اوزین خاسن «وینه تسیاداقی(ونیزا)» پادیشالار بیلن یاقین دیپلوماتیک آراغاتناشیقدا بولوپ دوروپدیر.

اوزین خاسان بایاندیر وینه تسیادان تأزه حاربی انجاملاری آلماق ایسله یأردی. شول ماهال حاجی مأمد آتلی ایلچیسینی اول یره وکیل سایلاپ یوللایار. وینه تسیا-نینگ پادیشاسی بو ایسله گه لایق جواپ بریأر. اونونگ ایزی سوًره «کاترینو زینو» آتلی ایتالیان ایلچیسی وینه تسیادان یوللانان 99 سانی حاربی گأمی انجاملاری بیلن ایرانینگ پادیشاسی بولوپ اوتوران اوزین خاسان آق قویونلینینگ حضورینا گلیأر.[5] شیله آراغاتناشیقلارینگ اساسیندا «قورقوت آتا» کیتابی یوروپا یورتلارینا-دا، أکیدیلیأر. سبأبی شول بیر واقتینگ اؤزینده «رنسانس» اؤزگریشلری یوروپالیلارینگ اوًنسوًنی گوًندوغارینگ ادبیّاتینی هم تاریخینی اؤورنمأگه ایقجام ادیلیپدیر. بو حکایالاردا أهلی اوغوزلارینگ باش توتانی آق قویونلی تورکمنلرینگ آتا-باباسی حاساپلانیان، اوزین خاسانینگ آرقاسی «بایاندیرخان» بولوپدیر.

«قورقوت آتا» اپوسی XIV-XV عاصیرلاردا تورکمن پادیشالیقلارینینگ اوستی بیلن عراقا، آذیربایجانا، هم عثمانلی تورکمنلرینینگ آراسئنا چنلی یایراپئیر. «قورقوت آتانینگ» 1915-نجی ییللارداقی استانبولدا چیقان نوسخاسیندا اساسان آلمانیاداقی «درسدن» موزه ییندأکی هم «واتیکان» نوسخالاری پیدالانیلیپ یازیلیپدیر. پرافسور مأتی کؤسأیفینگ بلله مگینه گؤرأ، -اونداقی کأبیر سؤزلر هم دیل شیوه لری ناقص هم کأحالاتدا یوُیولوپ گیدیأر.»[6]

ایکینجی بیر طاراپدان، «- درسدن هم واتیکان واریانتلاری اساسان آذیربایجان نوسخالاریندان گلیپ چیقیار»، – دییپ آیتماغا اساس دؤره یأر. سبأبی XIV عاصیرینگ بیرینجی یاریمیندان بأری، ایلکی عراقداقی دیاربکر شأهری، اونسونگ آذیربایجاندا تؤوریز (تبریز) شأهری آق قویونلی بایاندیر تورکمنلرینینگ پایتاغتی بولوپ دوریار. شول دؤورده یوروپا ایلچیلری کؤپلنچ تؤوریز شأهرینه گلیپ-گیدیپ دوروپدیرلار.

«قورقوت آتانینگ» کیتابی مأحررم (محرّم) ارگین طاراپیندان اوًچ گزک غایتادان چاپ ادیلیأر. بیرینجی چاپ 1958-نجی ییلدا، ایکینجی چاپ 1964-نجی ییلدا، اثرینگ اوچینجی چاپی بولسا، 1986-نجی ییلدا کؤپچیلیگه هؤدورلنیأر. «قورقوت آتانینگ» بو چیقاریلان کیتاپلاری هم شول یاتلانان نوسخالاردان آلینیار.

بو اثرینگ سؤزباشیسیندا شیله دیییلیأر: «الیمیزدأکی «دأده قورقوت» کیتابینینگ متنلری آذیربایجان شاخاسینینگ تأثیرلری دیر.». مونونگ ایچیندأکی حکایالار سان بویونچا تورکیه دن تورکیستانا چنلی، بوًتین تورک اولکه لرینینگ اسکی دن غالان بیر شکیلدأکی یایراپ، یاشاپ غایدان اثری دیر. یغنی «دأده قورقوت» بوتین تورک یورتلارینینگ هم-ده، أهلی تورک دونیأسینینگ میللی اورتاق مدنیّتینینگ عاقیداسی و حاق ایدیاسی بولوپ دیر. شونونگ اوچین بو اثر دینگه آذیربایجان یا-دا، دینگه تورکیه خالقلارینا دگیشلی بولمان، ایسم اونونگ أهمیّتی بوتین تورک عألمینینگ میللی مدنیّتی نکته ی نظریندان اولاری بیری-بیرینه یاقیندان ایلتشدیریأن بیر اثر دیر.»[7]

«قورقوت آتا» دستانینینگ واتیکانداقی واریانتی دینگه 6 سانی بؤلومدن عبارات بولوپ دیر. یؤنه درسدن واریانتینا بولسا، 12 بؤلوم گؤچیریلیپدیر. تورکیه لی یازیجی پرافسور دکتر مأخرّم ارگین 1986-نجی ییلداقی چیقاران «دأده قورقوت کیتابی» اثرینده اونونگ ایکی واریانتینی هم عیلمی تایدان دنگشدیریپ، اونی یؤریته نُومرلر بیلن بللیک ادیپ ایشلأپدیر.

پرافسور ارگین اؤزینینگ طاییارلان بو ایشی باراسیندا شیله دیییأر: «دأده قورقوت کیتابی» آتلی دستان اوغوز حکایالارینینگ مجموغاسی، یاغنی ییغیندیسی دیر. اوزاق واقتینگ دووامیندا شکیلنن و عاصیرلار آراسیندا یاشاپ غایدان بو دستانلار XV عاصرینگ سونگلاری بیلن XVI عاصرینگ باشلاریندا یازغا گچیریلیپ الیمیزدأکی تکست الیمیزه گلیپ یتیپدیر.»[8]

پرافسور ارگین اونونگ یازغا گچیریلن واقتی حکمینده شول آق قویونلی تورکمنلرینگ دؤورینی گؤز اؤنگونده توتیار. یؤنه ولین پرافسور مأتی کؤسأیفینگ پیکیرینه گؤرأ، اول اوندان اییرکی دؤورلرده هم یازغی دا دوران اثردیگینی معلیم ادیلیأر.

«قورقوت آتا» اپوسی بیرینجی گزک استامبولدا «تورک دیلی قورومی» نشریاتچیلاری طاراپیندان نشیر ادیلنده. 2 توملیق گؤرنوشینده چاپ ادیلیپدیر (1958-1963). «تورک دیلی قورومی» نشریاتی طاراپیندان قویبریلن بو 2 توملیق اثرینگ بیرینجی تومی گیریش، حکایالار بویلاری هم درسدن واریانتی بیلن واتیکان واریانتینی دنگشدیرمه تماتیکاسی بویونچا نشیر ادیلیپدیر. کیتابینگ 2-نجی تومی بولسا، ایندکس هم گراماتیکا بویونچا اصوللاندیریلیپدیر.

«قورقوت آتانینگ» 1958-نجی ییلداقی اساسی حکایالاری اؤزینده جملأن بیرینجی تومی شول بیر واقتینگ اؤزینده اوقیجیلار طاراپیندان غیزغین قارشیلانیار. شیله لیک بیلن، بو اپوسی کؤپچیلیگینگ طالابینا گؤرأ، ینه بیر ساپار نشیر ادیلمک ضرورلیغی یوزه چیقیار. ایکینجی گزک-ده، کیتاپ گرکلی یرلرینه تأزه دن دوزدیش گیریزمه هم ایکی نوسخانینگ طاپاوتلیلیقلارینی و صاحیپا بللیکلرینی گؤرکزمک اساسیندا، تأزه دن نشیر ادیلیأر. باشقی دان طاپاوتلیلیقدا «قورقوت آتانینگ» حکایالاری، اؤنگکیدن – ده، ایچگین و شکیل باباتدان گلشیکلی هم ماقصادا لاییق گؤرنیشده ادیلیپ چیقاریلیار. اساسان هم کیتابینگ ایکینجی بؤلومینینگ سونگوندا دوًشیندیریشلی سؤزلیک بریلیپدیر. بو بولسا، اؤز گزگینده اثری خاص دوشنیکلی ادیپدیر.

«قورقوت آتانینگ» اپوسی 1964-نجی ییلدا آنکارادا «تورک کولتورانینگ آراشدیرما اینیستیتوتی» طاراپیندان ایکینجی گزک نشیر ادیلندن سونگ ینه – ده، اقیجیلارینگ طالاپ اتمگی بیلن 1986-نجی ییلدا اوًچینجی گزک نشیر ادیلیأر. بو نشیرده هم نوسخا طاپاوتلیق لاری چیقاریلیار.

«قورقوت آتانینگ» اپوسینینگ تورکیه ده ایکینجی گزک ایشلننده – ده، اونونگ اساسی نوسخاسی حکمینده درسدن واریانتی اساس توتولیپ، واتیکان نوسخاسی بولسا، یاردام بریجی نوسخا حکمینده اولانیلیپدیر. اساسی تکست بولان درسدن نوسخاسی (زاک. 2007 – 9) صاحیپا هم سطیر نومرلری یرلی-یرینده بریلیأر. گرکلی تکستلرینگ ضرورلیغینا گؤرأ، گرکلی یرینده نوسخا طاپاوتلیقلارینیینگ یانیندا درسدن نوسخاسینینگقی «D» حارپی هم صاحیپا نومرلری بیلن، واتیکان نوسخاسینداقی “V” حارپی هم صاحیپا نومرلری بیلن بریلیپدیر.

بو ترتیپلییش اصولدا “D” نوسخاسینینگ صاحیپا نومرلری اؤز آصل نوسخاسینداقی گؤرکزیلیشی یالی شکیلده تکستینگ ایچیندأکی 1،2،3، … نومرلر بیلن سطیرلرینگ درگینه گؤرکزیلیأر. اما “V” نوسخانینگ صاحیپا نومرلری بریلیپ چیزغیلار بیلن گؤرکزیلیأر. تکستینگ ایچیندأکی سان بلگیلی نومرلر درسدن نوسخاسینینگ سطیر نومرلری دیر.

قولیازمانینگ هر صاحیپاسی 13 سطیردن عبارات بولانی اوچین صاحیپالارینگ همه سی 1-نجی ص.-دان، 13- نجی ص.-آ چنلی دووام ادیپ غایدیار. درسدن نوسخاسیندا بریلمدیک تکستلر واتیکان نوسخاسیندان آلینیپ دیر.

تورک ادبیّاتینینگ خاص گؤرنیکلی عالیملارینینگ بیری فواد کؤپیرلینینگ ساپاقلاریندا نیغتالیان بیر ماخصوص سؤزی بولوپ، اول: «- بوتین تورک ادبیّاتینی تره زینینگ بیر گؤزینده و «قورقوت آتانینگ» دستانینی اول بیر گؤزینده قویسانگ، ینه – ده، «قورقوت آتا» اثری آغیر باسار.» – دییپ، قورقوت آتانینگ اپوسی حاقدا و اونونگ تورک خالقلارینینگ آراسیندا نأدرجه – ده، أهمیّتینینگ باردیغی بارادا پرافسور فواد کؤپیرلینینگ بو آیدان سؤزیندن یوقاری باها برمک ممکین دأل.

شیله قدیمی لیغی هم مودیم لیگی اؤزینده ساقلاپ غایدان «قورقوت آتا» دستانی تورکمن ادبیّاتینینگ بلند عاقیداسی هم تورک دیللرینینگ اینگ گؤزل اثرلرینینگ نای باشیسی بولوپ دوریار.

1979-1981-نجی ییللاردا ایران اسلام رسپوبلیکاسینینگ آذیربایجان واریانتلاریندا «دأده قورقد» آدیندا یؤریته ژورنال چیقاریلدی. یؤنه سونگاباقا بو ژورنال غینانساقدا ایراندا یاتیریلدی.

«قورقوت آتا» دستانینینگ أگیرت اولی قیماتی اونونگ ایپکی دونیأسینینگ طبیغی بیر نتیجه سی دیر. بو دستان گوررینگسیز میللی خأصییته ایه دیر. میللی دستانلار بولسا، هر بیر خالقینگ تاریخیندا، دیل و ادبیاتیندا همیشه گؤرنیکلی بیر اورونا ایه دیر.

پرافسور فواد کؤپیرلینینگ آیتماغینا گؤرأ: » … بو سبأپلر اوچین «دأه قورقوت» کیتابینینگ تورک دونیأسینینگ چاغالارینینگ روخی بلندلیگینینگ، باشینی دیک توتوپ بویسانماق باباتدا اومماسیز تأثیرلی رولی باردیر». بو کیتابی اوقاپ دوشینن هر بیر کیشینینگ آنگساتلیق بیلن اؤز میلتینینگ بویسانجینی ییتیرمه جکدیگینی ایکی اوچسیز آیدیپ بولار. …

خانگلدی اونق ارازگلدی اوغلی
تورکمنستان علیملار آکادمیاسینیگ
(تورکمنیستانینگ مینیسترلر کابینتینینگ یانینداقی)
تاریخ اینستیتوتی نینگ بایری علمی ایشگأری
«قورقوت آتا کنفرنسیاسی»[9]

عشق اباد – 1999 ی.

چئقغئتلار و ادبیّات:

[1] . مأتی کؤسأیف، «قورقوت آتا»، …

[2] . دمیدوف س.، «تورکمنسکی اولیادی»، عشق آباد: «عیلیم»، 1976.

-[2. Демидов С. “Туркмениские Овляды”, Ашхабад:, 1976.].

[3] . Демидов С., «Туркменские Овляды», Ашхабад: «Ылым», 1976. 116 сах.

[4] . Uzun Hasan or Hassan (1423 – January 6, 1478) (Turkmen: Uzyn Hasan, Azerbaijani: اوزون حسن , Uzun Həsən; Turkish: Uzun Hasan, where uzun means «tall»‎‎) was a sultan of the Aq Qoyunlu dynasty, also known as the White Sheep Turkmens.

[5] . Валтер Хинтес. …

[6] Мэти Косэев, «Горкут ата», … Ашгабат: …

[7] . Мәхеррем Эргин, «Дәде Горгут китабы», (метин, сѳзлўк), Стамбул – 1986 й.

[8] . Шол ерде. ,/гѳрк.иш./ .

[9] . ГОРКУТ АТА, – 1500,. Макалалар йыгындысы, (Hangeldi OWNUK, “Gorkut ata eposynyň daşary ýurtlardaky warianty”), “Магарыф”, A.:-1999 м. (Konfrensiýa).

  1. قورقوت آتا، – 1500،. مقالالار ییغیندیسی، (خانگلدی اونق، «قورقوت آتا اپوسینینگ داشاری یورتلارداقی واریانتی»)، “مغارف”، عشق آباد:- 1999م. (کنفرانس).

 

Advertisements

ممنون از دیدگاهی که گذاشتید.

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s

%d وب‌نوشت‌نویس این را دوست دارند: