انديشمندان تركمن – (برگرفته از كتاب ديباچه اي بر تاريخ اسلامي تركمن تاليف: امانقليچ شادمهر)


آمانقلیج شادمهر مدرس و پژوهشگر ترکمن

آمانقلیج شادمهر مدرس و پژوهشگر ترکمن-ترکمنصحرا

نوشته آ. شادمهر: تركمن‌ها در توسعه و اعتدال انديشه‌ي اسلامي نقش به‌ سزايي داشتند. اين حضور پر نقش، دليلي بر عقيده راسخ و ايمان قوي آنها است. تركمن‌ها كه از روزگار ديرين در تركستان مي‌زيستند، انديشمندان بزرگي را پرورش دادند كه با نام تركستاني معروف شده‌اند. تركستان آن عصر و روزگار پرورشگاه بزرگ انديشه و مورد توجه ملل اسلامي بوده و در دامان آن انديشمندان بزرگي پرورش يافته‌اند كه نبوغ آنها منجر به بالندگي فرهنگ و انديشه اسلامي شده است.
ارزش علمي مدارس بخارا و خيوه
كمتر از مدارس حرمين شرفين نبوده است.
انديشمندان تركمن-  برگرفته از كتاب ديباچه اي بر تاريخ اسلامي تركمن تاليف: امانقليچ شادمهر)
تركمن‌ها در توسعه و اعتدال انديشه‌ي اسلامي نقش به‌ سزايي داشتند. اين حضور پر نقش، دليلي بر عقيده راسخ و ايمان قوي آنها است. تركمن‌ها كه از روزگار ديرين در تركستان مي‌زيستند، انديشمندان بزرگي را پرورش دادند كه با نام تركستاني معروف شده‌اند. تركستان آن عصر و روزگار پرورشگاه بزرگ انديشه و مورد توجه ملل اسلامي بوده و در دامان آن انديشمندان بزرگي پرورش يافته‌اند كه نبوغ آنها منجر به بالندگي فرهنگ و انديشه اسلامي شده است.
تاريخ اسلام آكنده است از شواهدي است كه بر عظمت علمي آن صحه گذارد. از جمله‌ي آنها بزرگترين محدث و صاحب «الجامع الصحيح» مهمترين منبع حديث اهل سنت است. در زمينه علوم اسلامي و ديني «ابوالقاسم محمود زمخشري» معروف به جارالله زمخشري در لغت، صرف و نحو، تفسير، حديث، فقه معاني و بيان استاد عصر بود. تولدش در قريه‌ي «زمخشر» خوارزم به سال 467 هـ.ق و وفاتش در شهر «جرجانيه» خوارزم به سال 538 هـ.ق اتفاق افتاد. از جمله تأليفات او كتاب «الكشّاف» در تفسير است.
«محمدبن محمد خوارزمي» محدّث مشهور، در خيوه زندگي مي‌كرد. در سال 665 هـ.ق وفات نمود.
«ابوبكر خوارزمي» نويسنده و شاعر مشهور اسلامي كه در خيوه متولد شد و در دوران سامانيان زندگي مي‌كرد و كتاب معروف «مفاتيح العلوم» درباره‌ي علم كلام، طب، رياضي و فلكيات از اوست كه تقديم به يكي از وزراي عصر خود كرد و كتاب‌هاي فراواني از يوناني ترجمه كرده است.
«محمدبن محمود» (متوفي 665 هـ.ق) اهل خيوه و از محدّثان بزرگ و گران مايه عصر خود بوده است.
لازم به يادآوري است كه تركمن‌هاي آن عصر تلاش زيادي جهت فراگيري زبان قرآن و تسلط بر آن زبان را داشتند و آن را به عنوان زبان رسمي ـ ديني خود مي‌انگاشتند و تمامي تأليفات خود را به زبان عربي و يا حتي با كنيه‌ها و القاب عربي معروف شدند.
به نمونه هايی از فقیهان و اندیشمندان ترکمن که در کتابهای عربی به صراحت ترکمن بودن آنان تاکید شده، اشاره می کنم:

احمد بن عثمان الترکمانی ( الماردینی): ج1، ص309

احمد بن یوسف الترکمانی ( الفقیه) (1214ه/ 1799م)فقیه حنفی مذهب ترکمن که کتاب هایی چون » الضوء الجلیل فی الفرق بین المذاهب» و » الفرض العملی » از اوست. ج1،ص 209

عبدالله بن علی الترکمانی (متولد:719- 769 ه)فقیه، مفتی و قاضی مصر شد.ج6،ص91کتابی با عنوان تکلمة شرح والده للهدایة فی فروع الفقه الحنفی از اوست.

عثمان بن ابراهیم الترکمانی ( فخر الدین)،( 660-731ه) فقیه معروف و مشهور در لغت زبان عربی، مفتی و مدرس که در قاهره وفات کرد. » شرح الجامع الکبیر » و» مناسک» از کتاب های اوست.(1262/1330م). ج6، ص249

علی بن عثمان الترکمانی (645ه) فقیه و مفسر معروف مصر بود. از کتاب های اوست: » یتیمة الدهر فی فتاوی اهل العصر» و » تفسیر القرآن». ج6، ص 292
علی بن محمد الترکمانی الدمشقی: متولد دمشق فقیه حنفی مذهب ترکمن های سوریه که مفتی دمشق هم شده است. » الرسائل»، » تعلیقات» و » حواشی کبیرة» از اوست.ج7، ص199

قاسم بن محمد الترکمانی معروف به زین الدین متوفی 808 ه/ 1405م) از ترکمن های سوریه که فقیه، متکلم، مفتی و استاد دانشمند معروف سخاوی بوده است.در کتاب » الضوء اللامع در جلد 6 ص 193 درباره ی او به تفصیل سخن رانتده است.ج 8، ص96

محمد بن احمد الترکمانی ( المقتول بطرابلس)، ( م م 714/ 1314م) و ( متوفی 750/ 1349م) ترکمن حنفی مذهب و مورخ، فقیه متکلم اصولی و مدرس و مفتی که در طرابلس کشته شد سه کتاب معروف دارد: » الجنان فی مختصر وفیات الاعیان لابن خلکان»، » کشف الکاشف الذافی فی شرح المغنی للبخبازی فی الاصول» در دو جلد و کتناب» الوتر». ج8، ص288

همانطور كه ذكر گرديد تركستان مركز علوم اسلامي آن عصر شد و خيوه و بخارا از مدارسي گشت كه مقام و منزلت آن كمتر از مدارس حرمين شريفين نبوده است. به اين خاطر بخارا را «قبّه الاسلام» مي‌خواندند. حتي علماء آن عصر حرمين شريفين، فتوايشان را از علماي تركستان أخذ مي‌كردند.

از جمله نامداران تركمن كه در زمينه‌هاي علوم اسلامي و دين اهتمام بليغ داشته و صاحب آثار شكوهمندي بودند، مي‌توان از: سعد‌الدين تفتازاني، علي‌بن عثماني مشهور به امين التركماني، شمس‌الدين تركماني، ابوبكر خوارزمي، ابوحنيفه خوارزمي، قاسم‌بن محمد التركماني، نعمان‌الدين خوارزمي و المارديني التركماني و … نام برد.

از معروفترين شخصيت‌هاي تركمن اين عصر «محمد‌بن احمد قايماز التركماني» كه نام اصلي آن در كتب «شمس‌الدين محمدبن احمد» معروف به «الذهبي» (ت 748 هـ.ق / 1348 م) است. وي از نوابغ عصر خود بود كه به عنوان محدّث و مورخ بزرگ شناخته شده است. به قاهره و بلاد اسلامي ديگر مسافرت‌هايي داشته، صاحب آثاري چون «دول الاسلام»، «تاريخ اسلام كبير»، «تذكره الحفاظ» و «ميزان الاعتدال في نقد الرجال» است.

در كنار اين به فضلاء و اديبان نيز بايد اشاره كرد كه در گسترش ادبيات فارسي مخصوصاً ادبيات اسلامي نقش به سزايي داشتند. حاكمان سلجوق چون علي برتگين، قليچ تمغاچ، طغرل‌بن ارسلان، جلال‌الدين ملكشاه، سلطان سنجر، طوغان شاه و سليمان‌بن سلطان محمد، گذشته از اينكه خود مورد عنايت شاعران بودند، در حوزه ادبيات و شعر فارسي نيز يد طولاني داشتند. و اديبان و شاعران آن عصر را نيز مورد تفقد و توجه قرار مي‌دادند.
قاضي برهان الدين احمد (متوفي ژوئيه 1398) كه در نيمه‌ي دوم قرن چهاردهم مي‌زيست، نه تنها در سياست بلكه با آثار علمي و اشعارش به سه زبان (تركي، فارسي و عربي) در ادبيات نيز كسب شهرت فراوان نمود. اين حكمران دانشمند اثر خود را به نام «اكسير السعادات في اسرار العبادات» در شب‌هاي زمستان سالي كه به جنگ رفته بود نوشت. كتاب در سه باب تدوين گرديده است. قاضي برهان الدين كتاب تلويح سعد‌الدين تفتازاني را كه در فقه است، نقادي كرده و با پرداختن اثري به نام ترجيح التوضيح به ردّ تلويح پرداخته است. وي سعد‌الدين را براي آنكه در آغاز اثرش نوشته بود كه تحت تأثير متفكران ايران قرار گرفته است، به نام عرفان ترك مورد اعتراض قرار داد. او از فقهاي بزرگ مذهب حنفي بود.
در نظر ادباي برجسته‌ي عرب، اشعار عربي برهان‌الدين احمد، اشعاري نغز و قوي است. رباعيات و غزليات او به زبان تركي و لهجه آذري زباني ناهموار دارد، امّا در ميان اين اشعار قطعات زيبايي نيز به چشم مي‌خورد كه انعكاس تخيّل زلال و روحيه خشن و جنگاور برهان الدين احمد است. از عناوين آثار مختلفي كه در دسترس داريم، معلوم مي‌شود كه برهان‌الدين احمد، كتابخانه‌اي زيبا و معظمي داشته است. كتاب بزم و رزم عزيز استرآبادي، كه منبعي در تاريخ آناتولي به شمار مي‌رود و به فرمان قاضي برهان‌الدين احمد درباره‌ي وقايع ان عصر به رشته تحرير آمده است. روشنگر بخشي از تاريخ آناتولي است و از اين لحاظ جزو آثار قابل ذكر است.
قاضي برهان الدين احمد نيز سه روز از هفته را به مباحثه با علماء اختصاص داده بود. علامه‌ي شيرازي مشهور در آغاز اثر خود، انتخاب سليماني ـ كه براي سليمان شاه جاندار اوغلي ـ حكمران قسطموني، نوشت، آورده است كه اين حكمران با آنكه هنوز جوان است همه‌ي اوقات خود را صرف تمشيت امور كشور و محاضره با علماء كرده است.
در ميان امراي آناتولي در قرن (14/ م) ( كه همه بلا استثنا تركمن بودند) مظفرالدين ارسلان، امير قسطموني، ارتنه حكمران سيواس، قاضي برهان الدين احمد، حاجي شاد گلدي، امير آماسيه، عيسي‌بن آيدين و اسحاق بيگ صاروخان از حكمرانان دانشور زمان خود بودند. از ميان امراي مذكور، ارتنه همسر خود را نيز در مناقشات و مباحثات علمي شركت مي‌داد. همان گونه كه ابن بطوطه گفته است ارتنه زبان عربي را با فصاحت و سلاست تمام صحبت مي‌كرد. وي خود مردي محقق و متتبع بود و در مسايل شرعي به «تقي‌الدين علي السبكي» (متوفي 1349 م) از علماي مشهور رجوع مي‌كرد.

از ديگر تأثيرگذاران اين دوره «بايرام خان» به عنوان نماينده‌ي تمدن مشرق زمين درخشيده است. بايرام خان از طايفه‌ي بهارلي قره‌قويونلوهاست و در تأسيس حكومت مغولان هند ( بابريان) مخصوصاً همايون پسر بابر نقش اصلي داشته است. تا اينكه پس از فتوحات هندوستان و افغانستان به مقام وزير اعظمي و سپه سالار همايون شاه ارتقاء يافته است. گذشته از اين داراي قريحه‌ي شعري بوده اكثر اوقات خود را اهل فضل گذرانده است. در عهد گوركاني شاعران و دانشمندان را تشويق كرده و آنان را بزرگ داشته است و خود به زبان‌هاي فارسي، تركي و حتي هندي شعر سروده است. انديشمند انگليسي به نام دنيسون راس درباره‌ي وي مي‌گويد: «بايرام خان ستاره‌ي تابان و درخشاني كه همواره به دربار همايون شاه و اكبرشاه پرتو افشانده و نوراني ساخته است، نام او در صفحه‌هاي تاريخ هندوستان در نيمه‌ي اول قرن شانزدهم جايگاه مخصوصي دارد.

پسرش عبدالرحيم رحيمي ملقّب به خان خانان، سپه سالار دستگاه اكبرشاه و جهانگير نيز صاحب ذوق شعري بوده، ديوان شعري هم از او باقيست.
يكي از شاعران برجسته قرن يازدهم ادبيات تركمن، جهانشاه حقيقي قراقويونلي پسر قره‌يوسف است. او از دانش‌هاي ادبي، اجتماعي بهره‌ها داشت.

در زمينه‌ي تاريخ و تاريخ نگاري به كتاب‌هاي احسن التوريخ و تاريخ عالم آراي عباسي بسنده مي‌كنيم كه تركمن بودند.
احسن التواريخ تأليف حسن بيك روملو وقايع سال 900 تا 985 هـ را در برمي‌گيرد كه شامل سلطنت‌هاي شاه اسماعيل اول، شاه طهماسب و اسماعيل دوم است. اين تاريخ كه نوعي تاريخ عمومي بوده با اسلوب گاهشماري تأليف يافته است. حسن بيك ملازم شاه طهماسب و از رؤساي لشكري او محسوب مي‌شد. پاره‌اي از اين كتاب به تاريخ سلطنت شاه اسماعيل ثاني معروف است.
تاريخ عالم عباسي از امهات كتب تاريخ دوره صفوي است. مولف آن اسكندربيك مشهور به منشي التركماني به سال 968 هـ ولادت يافت. در جواني به فراگيري علم سياق پرداخت و سپس به علم انشا روي آورد و در علوم ادبي و شرعي نيز صاحب كمال شد. در سال 995 هـ به سپاهگيري پرداخت و ملازمت شاه عباس اول يافت. سپس در دفترخانه همايوني در دفتر شرعيات به نويسندگي مشغول شد. اسكندربيك در خط نستعليق تيزدست بود و بتدريج در فن انشا و تحرير كتابات و احكام همايوني سرآمد شد. از اين رو مجموعه‌اي از منشآت از وي باقي است.
اسكندر منشي تأليف تاريخ خود را از سال 1020 هـ ـ پايان سي‌ام سال سلطنت شاه عباس اول ـ شروع كرد و مي‌خواست آن را در يك مقدمه و دو صحيفه و خاتمه بنويسد كه به نگارش خاتمه موفق نشد و مقدمه و دو صحيفه را در سه مجلد تنظيم كرد. جلد اول شامل مقدمه و دوازده مقاله؛ جلد دوم رويدادهاي سي سال اول پادشاهي شاه عباس اول (996 تا 1025 هـ) و جلد سوم شامل وقايع دوازده سال آخر دوران شاه عباس است كه به سال 1038 هـ ختم مي‌شود. يكي از وجوه اهميت اين اثر، اشتمال آن بر احوال شاعران و عالمان و سادات و هنرمندان و اركان دولت از وزيران و اميران و خوانين و وفيات آنهاست. مؤلف پس از اتمام ذيلي نيز بدان نوشت.

در زمينه‌ي عرفان اسلامي نيز شاگردان خواجه احمد يساوي مؤسس سلسله‌ي يسويّه كه از خواجه يوسف همداني (يوسف آتا) تربيت يافته در ميان تركمنان رواج و نفوذ فراواني يافته است. به گونه‌اي كه بعدها خواجه بهاء الدين نقشبندي مؤسس سلسله‌ي نقشبنديّه كه پيرو و ادامه دهنده‌ي مسلك يسويه بود، تمام مناطق تركستان، حتي جاوه را در برگرفت. از مشايخ بزرگ تركمن مي‌توان: «حكيم سليمان باقيرغاني» «سليمان آتا» و فرزندش «حبّي آتا»، «شيخ سعيد آتا»، « شيخ منصور آتا»، «زنگي بابا»، خواجه علاء‌الدين بخاري»، « صدرالدين آتا»، «سيد احمد آتا»، «بدرالدين آتا»، «اندرجان صوفي سمرقندي»، «شيخ حبيب اله»، «شيخ الله يارابن تمريار» و بسياري از عارفان ديگر را ياد كرد. كه در حوزه‌ي عرفان اسلامي تأثير فراواني در انديشه و خرد مردم و باروري فكري آنها داشته‌اند. اين فرزانگان وارسته براي درك ژرفاي اين اقيانوس بيكران عرفان اسلامي غوّاصي كرده‌اند. در كنار اين عارفان از انديشمندان و بزرگاني چون: «دولت محمد آزادي»، «مختومقلي فراغي»، «مسكين قليچ» و … نام برد كه اشعار عارفانه‌ي بسياري سروده‌اند. و از بوستان معرفت و كمال گلي چيده‌اند و يا بوييده‌اند. تا نام باغبان آن، حضرت ختمي مرتبت محمد(ص) را در دل‌ها زنده دارند.

مخلص كلام اينكه بالندگي فكري انديشمندان تركمن در شكل‌گيري و توسعه تمدن بزرگ اسلامي، اهميت شاياني داشتند. تركمن‌ها به طور افتخار آفرين جايگاه خود را در والاترين تمدن اسلام تعيين كرده‌اند. اسلام ميهن تمام انسان‌هايي است كه در باور اسلامي ـ ديني پرورش يافتند و در آن زيستند.

Advertisements

ممنون از دیدگاهی که گذاشتید.

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s

%d وب‌نوشت‌نویس این را دوست دارند: