مقاله ای از کتاب «مقدّمه ای بر شناخت ایلات و عشایر ترکمن»


شناخت ایلات و عشایر ترکمن

شناخت ایلات و عشایر ترکمن نویسنده: د. ابراهیم کلته

نسب شناسی ترکمن – نویسنده: دکتر ابراهیم کلته:

شجره – ساختار ایلی ترکمن‌ها: گروه‌بندی ترکمن‌ها را می‌توان در گروه مکانی و سنتی بررسی نمود. گروه‌های مکانی «یورت» یا «یورد/ منطقه»، «اوبا/ روستا» و «سیرقن/ ردیف» می‌باشد.
اوبا عبارت است از چند « اوی / خانه » که ممکن است در بعضی موارد در دو ردیف تشکیل شود . در این صورت هر یک از ردیف ها به « سیرقن » معروف می شود. معمولا خانوارهای یک سیرقن با همدیگر نسبت به سایر اعضای «اوبا» ارای خویشاوندی نزدیکتری می باشند. بنابراین می توان گفت که سیرقن واحد همگن کوچکتری در داخل اوبا می باشد . یورت محدوده هر طایفه یا تیره را می گویند که در آن چندین اوبا جای گرفته است. بدین صورت می توان واحدهای سکونتی ترکمن ها را به صورت ذیل نشان داد:
یورت — اوبا — سیرقن — اوی ( آلاچیق )
گروه های سنتی
ترکمن ها به ۹ ایل تقسیم می شوند که هر کدام از آنها به نوبه خود تقسیمات کوچکتری دارد. …این گروه بندی ها در گذشته واجد اهمیت بسیاری بوده و به قول ترکمن شناس معروف « وامبری »‌ : « هیچ ترکمنی نیست که از همان اوان طفولیت طایفه و تیره خود را نداند و تفاخرکنان تعداد نفرات و میزان قدرت آن را شرح ندهد … وقتی به یک نفر از افراد تعدی شود ، تمام ایل متفقا تقاضای استرضاء خاطر او را می نمایند . »

زنان و مردان ترکمن

زنان و مردان ترکمن

البته در مورد ایل ها ، طوایف و تیره های ترکمن تشتت آراء وجود دارد . بعضی آن را ۹ و بعضی تا ۲۴ نیز ذکر کرده اند . همچنین در مورد تقسیمات تیره های مختلف نیز تشتت آراء وجود دارد که عمده ترین علت آن می تواند عدم وجود اطلاعات مکتوب قدیمی باشد.

ایل های موجود در ایران عبارتند از : « یموت » ، « گوگلانگ » ، « تکه » و تعداد بسیار کمی « نخورلی » . ما درباره نحوه پیدایش و انشعاب گروه های مختلف ایلی ترکمن از همدیگر اطلاع دقیقی نداریم چرا که در اینجا نیز مانند سایر ایلات،‌ گروه بندی نسبی در میان ترکمن ها « در رده های پایین ، نسب واقعی بوده ، قابل احراز است و در رده های بالا آرمانی و غیر قابل اثبات . نسب آرمانی معمولا با شجره نامه نیمه افسانه ای و نیمه تاریخی ـ فارغ از زمان یا به گذشته های دور ـ مربوط است ، توجیه می شود » بر طبق یکی از اساطیر موجود در میان ترکمن ها ، مردی دارای ۳ زن بوده و در ایام حاملگی ، هر کدام از زنها از شوهر شکارچی خود تقاضای گوشتی را می کنند . شوهر برای زن اولش قوچ کوهی را شکار کرده ، می آورد . برای زن دومش شکاری پیدا نمی کند در نتیجه ، گرگی را شکار کرده و جگر آن را برای زنش می آورد . برای زن سومش نیز گوسفندی آبی رنگ که در ضمن لنگ نیز بوده ، کشته ، می آورد . هنگام تولد پسران ، زنان از شوهر خود برای آنها تقاضای اسم می کنند . شوهر برای پسر اول خود نام « تکه » ( به معنای قوچ کوهی ) را انتخاب می کند ، برای فرزند دوم نام « یموت » ( به معنای گرگ ) و برای فرزند سوم نام « گوگلانگ » ( به معنای گوسفند لنگ آبی ) را بر می گزیند .
بعد از ایل ، طایفه قرار دارد . یموت های ایران به دو طایفه بزرگ « جعفربای » و « آتابای » تقسیم می شوند . گوگلانگ ها نیز به دو طایفه « دودرغه » و « غایی » تقسیم می شوند . طوایف نیز به تیره های متعددی تقسیم می شوند . مثلا : آتابای ها به دو تیره « آق »‌ و « آتابای » و جعفربای ها به دوتیره « یارعلی » و « نورعلی » تقسیم می شوند.
بعد از تیره ، زیر تیره یا زیر شاخه قرار دارد . مثلا : تیره نورعلی به شاخه های قره جه ، کتوک ، پنق ، کلته ، کر ، قرنجیک ، طریک و توراچ تقسیم می شود . هریک از این شاخه ها نیز به گروه های کوچکتری تقسیم می شوند که در نزد ترکمن ها در بعضی نقاط به « اروغ » و در بعضی نقاط دیگر به « لاکام / لقب » معروف است . مثلا : شاخه توماج به لاکام های « ایری » و « اونق » تقسیم می شود .
بالاخره هر لاکام از چند خانوار ( تعداد خانوار ممکن است از چند ده تا چند صد تغییر کند ) تشکیل می شود . بنابراین می توان ساخت سنتی ترکمن ها را به صورت ذیل نمایش داد :
ایل — طایفه — تیره — شاخه ( زیر تیره ) — لاکام ( اروغ ) — اوی ( خانوار )
در بررسی مسائل ایلی ترکمن ها باید به طوایف مقدس که به « اولاد » معروفند و دارای جایگاهی ویژه در ساختار ایلی و سیاسی می باشند ، اشاره شود . همچنین از مقوله « قان دوشر » ( خویشاوند خونی ) نیز بعضا باعث ناهمگنی هایی در سطح اوباها (روستاها ) می گردد ، صحبت شود .
طوایف مقدس ترکمن
طوایف « آتا » ، « خوجه » ، « شیخ » و « مختوم » خود را از شجره خلفای راشدین می دانند . این طوایف که در میان ترکمن ها از احترام خاصی برخوردارند « اولاد »‌ نامیده می شوند و به عنوان طوایف مقدس از آنها یاد می کنند ، نقش مهمی را در رفع مخاصمات داشته اند . ترکمن ها بر این باورند که هر کسی به این طوایف مقدس آسیبی برساند ، مورد عقوبت الهی قرار می گیرد و به همین دلیل طوایف مقدس ، در جنگ ها و مخاصمات طایفه ای می توانستند به عنوان یک گروه بی طرف و میانجی در جهت خاموش کردن آتش جنگ و یا حداقل کاهش آن عمل نمایند .
نمودار شجره طوایف مقدس ترکمن ها
… کلاب — قصی — عبدمناف — عبدشمس — عثمان بن عفان — آتا
هاشم — علی بن ابیطالب — خوجه
… کعب بن سعد — عامربن عمرو — ابوبکربن قحافه — شیخ
… رماح بن قرط — نفیل بن الغری — عمربن خطاب — مختوم
قان دوشر ( خویشاوند خونی )
از اختلافاتی که ممکن است در طایفه پیش بیاید ، قتل نفس است ، که در اینجا مساله ای به نام « قان دوشر » مطرح می شود . قان دوشر یا خویشاوند خونی با نظم خاصی تدوین یافته است و به موجب آن تمام کسانیکه تا هفت جد دارای نسب پدری مشترک باشند ، قان دوشر محسوب می شوند . برای توجیه بهتر مطلب می توان هفت دایره هم مرکز را در نظر گرفت که در آن اولین دایره خود فرد و برادرانش را در بر می گیرد . دایره دوم شامل پدر ، عموها و عمو زادگان می شود و دایره سوم پدربزرگ و برادرانش و برادرزاده هایش را شامل می شود . این سیکل تا دایره هفتم ادامه می یابد و تمام کسانیکه در این محدوده قرار می گیرند ، نسبت به همدیگر قان دوشر محسوب می شوند.
در یک قتل نفس ، قان دوشرهای مقتول می توانند یک نفر از قان دوشر های قاتل را به عنوان مقابله به مثل بکشند . در چنین حالتی ، قان دوشرهای قاتل به جای دیگری کوچ می کنند ولی از آنجا که قان دوشرهای مقتول در بدر به دنبال قاتل و قان دوشرهای او هستند و عدم توانایی در گرفتن انتقام را کشر شأن و توهینی برای خود می دانند ، بالاخره یکی از آنان را به قتل می رسانند . معمولا در این موقع غائله خاتمه می یابد . ولی ممکن است قان دوشرهای قاتل به خونخواهی شخصی که به جای مقتول کشته شده ( خواه خود قاتل و خواه دیگری ) فرد دیگری از طرف مقابل را بکشند ( اگر چه عرفا این خونخواهی صحیح نیست ) . که در این صورت مساله ادامه پیدا می کند . حتی در بعضی موارد این سیکل ۴ تا ۵ بار نیز تکرار می شود و بالاخره « یاش اولی ها / بزرگان » و طوایف مقدس پا در میانی کرده و قاتل آخرین مقتول را با طنابی ـ که دور گردنش بسته اند ـ جلوی در خانه مقتول می بندند . سپس به خانواده مقتول می گویند که شکار شما را آورده ایم و شما می توانید ـ و حقتان است ـ که او را بکشید ولی به خاطر رضای خدا و آسایش دنیا و آخرت خودتان می خواهیم که از خون او بگذرید و او را ببخشید . غالبا در چنین مواقعی خانواده مقتول رضایت می دهند و مسئله « قان دوشر » بین آنها خاتمه می یابد .
خانواده هایی را که به این صورت در بین آنها خون ریخته می شود « قانلی » می گویند . قانلی ها نمی توانند در مجاورت هم زندگی کنند و معمولا بستگان قاتل مجبورند در سرزمین های قبایل بی طرفی که نسبتا از خانواده مقتول دور ترند ، به صورت « قونگشی / همسایه » زندگی کنند . قونگشی ها که آنها را می توان همسایه یا غیرخودی نیز نامید ، در اوبای ( روستا ) جدید از تمامی مزایا و حقوق موجود در اوبا استفاده می کنند ولی در هنگام درگیری و کشمکش ها قوانین اوبا شامل آنها نمی شود .
ساختار سیاسی ترکمن ها
ساختار سیاسی ترکمن ها را می توان با توجه به گروه بندی های مکانی ( سکونتی ) توضیح داد . نقش اولیه را در این ارتباط اوباها ( روستاها ) بر عهده داشتند .
معمولا ریاست اوباها بر عهده افرادی با نام « یاش اولی / بزرگسال » یا « آق ساقل / ریش سفید » قرار داشت . این افراد همانطور که از نامشان پیداست ، افرادی مسن هستند که در طول زندگیشان به نحوی درایت و فراست خود را در کارها نشان داده اند و البته گاهی ثروت نیز در این امر دخیل بوده است .
در واحدهای مکانی بزرگتر ( یورت / منطقه ) ابتدا یاش اولی ها اوبه های یک یورت را جمع کرده ، تصمیم لازم را اتخاذ می کردند . یاش اولی ها قدرتی جز بر اساس شور و اجماع اوبای خود نداشتند و گاهی مجبور می شدند جهت مشورت دوباره به اوبا خود برگردند ، زیرا مطمئن نبودند افراد اوبایشان هرچه را که او می گوید قبول کنند . لذا اکثرا می توانستند با توجه به نفوذی که داشتند نظر خود را به کرسی بنشانند .
این گردهمایی ها می توانست در صورت لزوم در سیکل بعدی نیز ادامه یافته و به اتحاد کل ترکمن ها منجر شود که نمونه بارز آن « گردهمایی امچلی » است .
نقش یاش اولی ها نه تنها در مسائل بین طایفه ای بلکه در مسائل داخلی نیز مشهود است . مثلا در اختلافات درون طایفه ای می توانند همراه « طوایف مقدس » نقش عمده ای را بازی کنند . به عنوان مثال ممکن است در بعضی موارد قان دوشر ، به درگیریهای طایفه ای بیانجامد و یا شاید ریشه این درگیریها درمسائل مرتع یا امثال آن بوده باشد . به هر حال در درگیریهایی به این شکل ، مساله قان دوشر مطرح نمی شود ، بلکه کل طایفه را در بر می گیرد . در این درگیریها با قونگشی ها کاری ندارند ولی در صورت شدت یافتن مخاصمات ، که شاید دامن گیر آنها نیز بشود ، قونگشی ها محل را به مقصد یورت دیگری ترک می کنند .
در درگیریهای طایفه ای ، افراد هر طایفه سعی در ضربه زدن به طایفه « یاغی » می نمایند . که این ضربه ممکن است کشتن یکی از افراد طایفه دشمن و یا غارت احشام آنها باشد . ( غارت با دزدی فرق می کند . غارت معمولا در مورد یاغیان انجام می گیرد . قسم خوردن دروغ و دزدی کردن در نزد ترکمن ها دو گناه بزرگ محسوب می شود . ) در هر دو صورت طایفه مقابل اقدام به مقابله به مثل می کند . همانطور که گفتیم در اینجا کاری به قاتل بودن یا قان دوشر قاتل بودن ندارند ، بلکه هر فردی از افراد طایفه متخاصم را به جای مقتول به قتل می رسانند . در صورت شدت یافتن تخاصم ، گروه های متخاصم دسته مسلح سواره به رهبری کسی که « بگ » می نامند ، تشکیل می دادند . البته این تخاصمات در صورت تهدید یک دشمن خارجی قوی ، کنار گذاشته شده و همه طوایف در برابر دشمن خارجی متحد می شوند .
ما هر یک از این سه مساله ( تخاصمات طایفه ای ، تشکیل گروه مسلح و کنار گذاشتن تخاصمات در برابر دشمن خارجی ) را با ذکر یک نمونه بررسی می کنیم . ولی قبل از آن بد نیست اشاره ای به چگونگی تشکیل گروه سواره مسلح بکنیم . برای این منظور ابتدا یک نفر را که به درایت‌ ، کاردانی ، شجاعت ، رزم و … در میان مردم معروف است ، به عنوان « بگ » انتخاب می کنند . سپس برای این فرد در جایی یک آلاچیق به نام « آق اوی » برپا می کنند ، که هسته اولیه اردوگاه نظامی مورد نظر را می سازد . بعد از آن هر اوبای ۱۰ الی ۱۲ خانواری موظف به فرستادن یک نفر تفنگدار سواره (‌با تمام تجهیزات ) می شوند . افراد باقی مانده ( یعنی کسانیکه به اردوگاه اعزام نشده اند ) موظف به تامین نیازهای مالی اردوگاه هستند . به کل مراحل بالا « آق اویلی چقارماق / تشکیل آق اویلی » می گویند .
یک نمونه بسیار بارز تخاصمات طایفه ای ، کشمکش هایی است که بین آتابای ها و جعفربای ها انجام گرفت . نهایت این مخاصمات تشکیل آق اویلی بود . نورعلی ها فردی به نام « بای قلیچ » را به عنوان بگ انتخاب نموده و تشکیل آق اویلی دادند . یارعلی ها نیز تفنگداران خود را در اختیار این اردوگاه قرار دادند که منجر به تشکیل سواره نظام جعفربای ها گردید . به دنبال مطرح شدن حمله نیروهای حکومت مرکزی و جنبش امچلی ، این مخصمات کنار گذاشته شد و همگی طوایف ترکمن از جمله آتابای ها و جعفربای ها به رهبری « عثمان آخوند » متحد شدند .
به نظر « ویلیام آیرونز » ساختار سیاسی ترکمن ها ، ساختاری بود که با هرج و مرج منظم توضیح داده می شد . به عبارت دیگر ، فاقد دستگاه های نهایی قدرت بودند . به همین دلیل ترکمن ها دارای نظام مالیاتی دقیقی نبوده اند . حکومت ایران و روس نیز هیچ گاه نتوانستند که به طور موثری از آنها مالیات دریافت کنند . به تامین مایحتاج اقتصادی آوق اویلی ها ، نیز بیشتر می توان نام « همیاری » را نهاد تا مالیات . چرا که تابع نظام خاصی نبوده و چه بسا ثروتمندان کل آن را تقبل می کرده اند . بعضی مواقع ، شاهان با روی کار آمدن خان در بین ترکمن ها ، موفق به جمع آوری مالیات می شدند . برای نمونه می توان از « بورجق خان » نام برد که توسط کلته ها به عنوان خان شناخته می شد . بورجق خان از طرف روسیه نیز به رسمیت شناخته می شد و سالیانه از هر خانوار ۶ منات مالیات جمع آوری می نموده است که البته خانواده های کم بضاعت از پرداخت آن معاف بوده اند .
بورجق خان به علت ارتکاب به قتل یکی از افراد هم طایفه خود به نام « بالقان » قانلی شده و اقدام به فرار کرد . ( این امر نشان می دهد که حتی خان نیز از قاعده قان دوشر و قانلی بودن مستثنی نیست ) و به جای وی « نور بردی خان » انتخاب شد . با روی کار آمدن بلشویک ها در روسیه ، که مخالف خان ها بودند ، خانی که ریشه در فرهنگ عشایری ترکمن نداشت ، نیز از بین رفت .
منبع : کتاب مقدمه‌ای بر شناخت ایلات و عشایر ترکمن
تالیف ابراهیم کلته
 شناسه این اثر: مقدمه‌ای بر شناخت ایلات و عشایر ترکمن
  کد گیسوم: ۱۱۱۸۶۶۸
  قطع: رقعی (شومیز)
  ناشر: حاجی طلایی،
  نویسندگان(پدیدآورندگان): ابراهيم كلته،
  نوبت چاپ: ۱
  سال انتشار: ۱۳۷۶
  تیراژ: ۳۳۰۰
  تعداد صفحات: ۶۴
  رده بندی دیویی: ۹۵۵.۲۲
  دسته: تاریخ مازندران
  شابک: ۹۶۴-۶۱۶۰-۰۰-X
  زبان: فارسی
  مکان ناشر: تهران – تهران
  برچسب ها: تاریخ مازندران ;تاریخ استان مازندران و گیلان ;ایران ;تاریخ عمومی آسیا و خاور دور ; تاریخ؛ جغرافیا و علوم وابسته ;
Advertisements

ممنون از دیدگاهی که گذاشتید.

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن /  تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن /  تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن /  تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن /  تغییر دادن )

درحال اتصال به %s

%d وب‌نوشت‌نویس این را دوست دارند: