نام‌هاي زيباي تركي-تركمني


نامهای ترکمنی - ترکی

نامهای ترکمنی – ترکی

نسبشناسی طوایف ترکمن – تحقیق از: محمود عطاگؤزلی

نام‌هاي تركيبي با «آراز/ اوراز» Araz/Oraz – نام «آراز، اوراز/ Araz، Oraz» در ميان تركمن‌ها بسيار متداول است. در تركمنستان از شكل «اوراز/ Oraz» استفاده مي‌كنند، اما در ايران، شكل «اراز/ araz» كاربرد دارد. نخست مي خواهيم در باره‌ي خود واژه‌ي «آراز، اوراز/ Araz، Oraz» اطلاعاتي را تقديم خوانندگان گرامي كنيم و بعد به نام‌هاي تركيبي با آن بپردازيم.
تا آنجايي كه ما اطلاع داريم، درباره‌ي ريشه‌ي واژه‌ي «آراز، اوراز/ Araz، Oraz» در بين محققين دو عقيده وجود دارد:
1-برخي معتقدند كه اين واژه در اصل از كلمه‌ي «روزه»ي فارسي گرفته شده است. در زبان تركمني امروز اين كلمه به صورت «اوْرازا، آرازا» در همان معناي «روزه» كاربرد دارد و بچه‌هايي كه در اين ماه مبارك به دنيا مي‌آيند را «اوراز، آراز» نامگذاري مي‌كنند.

2-برخي ديگر معتقدند كه اين واژه ريشه‌ي تركي-تركمني دارد. ببينيم اين محققين چه مي‌گويند. بنابر عقيده‌ي اين محققين، اين واژه دو معنا پيدا مي‌كند:
الف- محقق ترك اسماعيل هادي در كتاب خود «فرهنگ تركي نوين: تأملاتي در عرصه ريشه‌شناسي» در توضيح كلمه‌ي «آز» مي‌آورد: نام يكي از اقوام عتيق (كلاو) اولين بار در سنك نوشته يادواره كول تكين به نام اين قوم برمي خوريم. طبق تحقيقات اخير، قوم آز/ آس در سرتاسر آسيا پراكنده بوده‌اند. احتمالا نام قاره‌ آسيا نيز از نام آنان اخذ شده است. برخي از آس‌ها، آلان نام داشته‌اند كه بخشي از آنان ترك‌زبان بوده‌اند و عمدتاً در قفقاز زندگي مي‌كردند و اوستي‌هاي امروز از اخلاف آنانند. اينان را مغولان، آز/آزوت مي‌ناميدند. كلمه‌ي آس+ار/ آز+ار (انسان آسي) به صورت آزر (آذر) در كلمه‌ي آذربايجان به چشم مي‌خورد. همان كلمه با جابجايي دو عنصر تشكيل‌دهنده (ار+آس/ ار+آز) به صورت ارس/آراز نام رود ارس را تشكيل مي‌دهد كه ياقوت حموي در البلدان آن را «رود آذربايجان» مي‌نامد.(فرهنگ تركي نوين: تأملاتي در عرصه ريشه‌شناسي (تركي-فارسي، اسماعيل هادي، چاپ اول، انتشارات احرار، تبريز، اسفندماه 1379، مدخل واژه آز)
در سايت سازمان ثبت احوال نيز اينگونه آورده‌اند:
آراز: (تركي) 1- ارس؛ 2- (اَعلام) قهرمان منسوب به طايفه‌ي آس.
ب-«اوراز/ آراز» در لغت به معناي «بخت، اقبال، خوشبختي و كاميابي» مي‌باشد. (فرهنگ نامهاي تركي، كتاب دوم، فرهاد جوادي، چاپ اول، انتشارات اختر، تبريز، 1382، ص 522 و توركمن آدام آدلاري‌نينگ دوشونديريش‌لي سؤزلوگي، سلطانشا آتانيازوف، انتشارات توركمنستان، عشق آباد 1992، مدخل اوراز)
سلطانشا آتانيازوف، محقق تركمنستاني كه كارهاي ارزشمندي را از خود به يادگار گذاشته است، در كتاب ديگر خود به نام توركمن ديلي‌نينگ سؤز كؤكي سؤزلوگي (فرهنگ ريشه‌شناسي واژه‌هاي زبان تركمني) در باره‌ي اين واژه مي‌نويسد: در ضرب المثل «اوْد ـــ اوْراز» (يعني: آتش، بخت است) به اين كلمه برمي‌خوريم. اصل اين كلمه، «اوُراس/ Uras» است. در زبانهاي جغتاي، اويغور و قزاق به معناي «بخت، اقبال» است. در ميان تركمن‌هاي آستراخان نام دخترانه «ريس‌لي خان/ Ryslyhan» به معناي «دختر خوشبخت، خانم خوشبخت» كاربرد دارد. كلمه‌ي «اوْراز» كه در زبان تركمني امروز كاربرد فراواني دارد، شكل تغيير يافته‌ي «اوُراس، ايريس/ Uras, Yrys» مي‌باشد. (توركمن ديلي‌نينگ سؤز كؤكي سؤزلوگي، سلطانشا آتانيازوف، انتشارات ميراث، عشق‌آباد، 2004، مدخل اوْراز».

حال مي‌پردازيم به نام‌هاي تركيبي با «اوراز/ آراز» كه اكثراً به شكل‌هاي «عراز، اراز» در شناسنامه‌ها ثبت شده است. اين واژه در نام‌هاي پسران و دختران، هر دو كاربرد دارد.

نام‌هاي پسران:
ارازعلي: از تركيب «اراز» و «علي». پسر خوشبختي كه در ماه رمضان به دنيا آمده است.
ارازباي: پسر خوشبخت، پسر خوش اقبال.
ارازبردي: 1. پسري كه با خوش اقبالي به دنيا آمد 2. پسري كه ماه مبارك رمضان به دنيا آمده است.
ارازبأشيم: فرزند پسر پنجم كه در ماه رمضان به دنيا آمده است.
ارازولي: پسر خوش اقبال
ارازگلدي: 1. پسري كه با خوش اقبالي به دنيا آمد 2. پسري كه ماه مبارك رمضان به دنيا آمده است.
ارازقُلي: 1. پسر خوشبخت 2. پسري كه ماه مبارك رمضان به دنيا آمده است؛ مترادف نام رمضان در نامگذاري‌هاي فارسي.
ارازقورت: پسر خوشبخت كه همچون گرگ در برابر شدايد و سختي‌ها پايدار است. گرگ در ميان ترك‌ها و تركمن‌ها از احترام خاصي برخوردار است.
ارازقيليچ: 1. پسر خوشبخت كه انديشه‌هايش در ديگران تاثير خواهد گذاشت 2. پسر طويل العمر كه در ماه رمضان به دنيا آمده است.

نامهاي‌ ديگر پسران:
ارازجمعه
ارازلي
ارازمحمد
ارازمراد
ارازنظر
ارازنفس
ارازنوبت
ارازنياز
ارازپولاد
ارازساري
ارازسيد
ارازصحت
ارازتاغان
ارازجان
ارازدوردي
ارازقيليچ
ارازمرگن

نام‌هاي دختران:
ارازبخت: دختر خوشبخت، دختر خوش اقبال.
ارازبي‌بي: 1. دختر عالي مرتبه‌ 2. دختر بلند مرتبه‌اي كه در ماه رمضان به دنيا آمده است.
اراز بيكه (= اراز بي‌بي).
ارازگزل (=ارازگوزل) دختر زيباي خوشبخت.
ارازگُل: دختر خوشبخت و زيبا كه در ماه رمضان به دنيا آمده است.
ارازدورسون: نام دختر. مترادف معناي «ارازدردي».

نام‌هاي ديگر دختران:
ارازجهان
ارازجمال
ارازنبات
ارازصنم
ارازسلطان
ارازتواق
ارازتاج
ارازشكر

نام‌هاي مشترك بين دختران و پسران:
ارازدولت: نامي كه براي پسران و دختران مشتركاً استفاده مي‌شود. دختر يا پسر خوشبخت.
ارازدُردي: 1. پسر يا دختر خوشبختي كه آرزوي طول عمرش را داريم. 2. پسر يا دختري كه ماه رمضان به دنيا آمده است و آرزوي طول عمرش را داريم.

ديگر نام‌هاي مشترك:
ارازمنگلي
ارازنور

* نامهاي تركيبي با «قار/كار» gar/ kar

يكي از شيوه هاي نامگذاري در ميان تركمن‌ها، نامگذاري كودك به تناسب تاريخ تولد وي مي‌باشد. كودكي كه در روزهاي برفي به دنيا بيايد، از نام‌هاي مركبي كه در آن كلمه «قار، كار/ برف» وجود دارد، استفاده مي‌شود. اين شيوه در زمانهاي قديم نيز در ميان اقوام مختلف ترك كاربرد داشته است: «قارلوق، قارليغ، قارلق» نام طايفه‌اي است از اتراك. در فرهنگ تركي «سنگلاخ» اينگونه مي‌آورد:

«در تواريخ وجه تسميه آن بر اين نهج مذكور است كه چون اوغوزخان از ولايت غور و غرجستان به يورت مراجعت نمود، زمستاني بسيار سرد روي نمودو خان فرمان داد كه هيچكس از لشگريان تخلف ننمايند. جمعي به سبب كثرت برف از ركاب بازماندند، بعد از مدتي كه باز آمدند اوغوزخان آن جماعت را قارليغ لقب داد.»(1)

در ديوان لغات الترك كاشغري مي‌آورد:
«گروهي از تركانند چادرنشين جز از غُزان. و ايشان همچنين از تركمانانند.»(2)
در زبان تركمني امروز، نام‌هايي كه با تركيب «قار» استفاده شده است، عبارتند از:
نام‌هاي پسران:
قاربردي،
قارجان،
قارجيق،
قارخان،
قارگلدي،
قارلي،
قارمان،
قارمحمد،
قارمراد،
قارياغدي.

نام‌هاي دختران:
قاربي‌بي: خانم محترمه‌اي كه در يك روز باراني به دنيا آمده، خانم محترمه سپيد و برفي.
قاربيكه: زن و خانمي كه در يك روز برفي به دنيا آمده است، زن سپيد تن چون برف.
قارپاميق: دختري كه به سپيدي برف و پنبه است.
قارقيز: دختر سپيد به سپيدي برف.
قارلي قيز: دختري كه در يك روز برفي به دنيا آمده است.
قارناز: ناز و قشنگ و همچون برف سپيد.
قارگُزَل: زيباي سپيد چون برف.

ديگر نام‌هايي كه امروزه در ميان ديگر اقوام ترك با تركيب «قار، كار/ برف» به كار مي‌رود، عبارتند از(4):
كاراي (Karay) ماه و برف، ماه برفي، ماه سپيد چون برف، زيباي سپيد.
كارتاي (Kartay) همچون برف سپيد.
كارداناك (Kardanak) از برف سپيدتر.
كاردلن (Kardelen) نام دختر در ميان تركان و از جمله تركمنها. نام تركي «گل يخ» (galanthus nivalis) .(3)
كارديده (Kardide) دختري كه در زمان مشاهده بارش برف به دنيا آمده است.
كارسل (Karsel) سيل بارش برف، سيلي از برف و سپيدي، سيل ناشي از آب شدن برف‌ها.
كارشينتاي (karşıntay) سپيدوش و برف مانند.
كاركال (= قارقال) Karkal)) سپيد چون برف بمان.
كارليناز/ قارليناز (Karlınaz) دختر ناز كه در زمان بارش برف به دنيا آمده است.
كارگولتاي (kargültay) همچون گل برفي.
كارليتاي (Karlıtay) همچون محل پربرف و برفي، برف‌دار.
كارلوك/ كارليك/ قارليق: در قارلوق توضيح داده شد.

شكل نوشتاري «كار/ برف» با توجه به شيوه‌ي تلفظي قديم تركمني و تركي تركيه امروزي رواج پيدا كرده است كه از نظر محققين تركمن، با توجه به سليقه‌هاي مختلف مي‌تواند مورد استفاده قرار گيرد. به عنوان نمونه كلمه‌ي تركمني «قاقا/ kaka» به معناي «پدر و پدربزرگ» به شكل «كاكا» نيز بكار مي‌رود.
شيوه‌هاي نامگذاري را در مقاله‌اي جداگانه توضيح خواهيم داد.

زيرنويس:
(1)سنگلاخ (فرهنگ تركي به فارسي)، ميرزا مهدي خان استرآبادي، ويرايش روشن خياوي، چاپ اول، نشر مركز، 1374، ص 203.
(2)ديوان لغات الترك (نامها و صفتها و ضميرها و پسوندها)، محمود بن حسين بن محمد كاشغري، ترجمه و تنظيم دكتر سيد محمد دبير سياقي، چاپ اول، نشر پژوهشگاه علوم انساني و مطالعات فرهنگي، پاييز 1375، ص 790، ذيل كلمه «قَرلُق».
(3)لغات و اصطلاحات علوم زراعي و گياهي، دكتر مهدي تاج بخش و دكتر رسول جليلي، چاپ اول، انتشارات جهاد دانشگاهي دانشگاه اروميه، زمستان 1372.
جهت لغت Kardelen مراجعه شود به:

Temel Türkçe Sözlük, Kemal Demiray, 3.baskı, Inkılap Kitabevi, 1994, s 454: kardelen b. a. bot. Nergisgillerden, ilkbahar başlarında çiçek açan soganlı bir bitki (galanthus nivalis

Advertisements

ممنون از دیدگاهی که گذاشتید.

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s

%d وب‌نوشت‌نویس این را دوست دارند: