روند شکل گیری ترکمنان اوغوز (تورکان غُز)


ترکمنان اوغوز اثر آمان آمانگلدیف

اوغوزخان و شش فرزندش.
اثر آمان آمانگلدیف

.. ترجمه و تلخیص از تاریخ ترک تالیف نامق اورغون حسین

 به کوشش عبد القادیر آهنگری – کتیبه‌های اورهون که مربوط به گوک ترکها است، اهمیت ترکان غز را نشان می‌دهند، درین کتیبه‌ ها عبارت «در مقابل اقوام غز در جنوب» را می‌خوانیم.

از این عبارت چنین نتیجه می‌گیریم که اوغوزها در آن زمان در جنوب‌ سرزمین گوک ترکها سکونت داشتند، می‌توان گفت که ترکان غز در سواحل‌ رودخانه‌های «تولا» و «سلنگا» سکونت داشتند و یک قرن بعد بین دریاچهء آرال و دریای خزر مستقر گردیدند. غزان که در این اراضی، گله‌های بزرگ‌ را پرورش می‌دادند به فروختن این حیوانات به همسایگان خود مشغول بودند. مورخین عرب خوشمزه بودن گوشت گوسفندانی را که از دیار غز آورده‌ می‌شد، در آثار خود ثبت کرده‌اند.

دسته‌یی از غزان یعنی دسته‌ یی که در شمال دریای خزر سکنی داشتند، با پچنک‌ها که در مغرب آنان بودند همسایه شدند. این دسته درنتیجه نبردهایی که‌ تراکیه و مقدونیه ادامه یافت و دسته‌ یی دیگر نیز از جنوب دریای خزر به‌ آناطولی رسیده و حکومتهای مقتدری تشکیل داده‌اند.

بنابراین اوغوزها دو سفر بزرگ کردند. یکی از شمال دریای خزر، از سواحل دریای سیاه به بلغارستان، تراکیه و دیگر از جنوب دریای خزر به ایران و آناطولی. ترکان غز را مبابع بیزانسی UZ و منابع روسی Tork نوشته‌اند. که از اولی نام «اوغوز» و از دومی «ترک» بوجود آمده است.

غزانی که با پچنک‌ها و خزرها همسایه بودند، در سال 889 م، با خزرها متحد شده به پچنک‌ها حمله بردند، در این حمله پچنک‌ها که یارای‌ مقابله نداشتند بناچار به سوی غرب مهاجرت کردند و غزان نیز متعاقب این‌ پیروزی حوالی ولگا را اشغال کردند.

در سال 1065 غزان با اهل و عیال خود از دانوب گذشتند و به حملاتی‌ در اطراف آن پرداختند. برای جلوگیری از هجوم ایشان، «نیکه فوروس‌ بوتونیاتس» و «بازیلیوس آمریکایی» سرداران بیزانس به مقابله پرداختند ولی‌ آنها نیز شکست یافته اسیر گشتند. تعداد ترکان غز درین حمله 60 هزار نفر بوده است.

پس از مغلوب و پراکنده کردن سپاهیان بیزانس،تا سالونیک پیشرفته‌ با هیچ مقاومتی مواجه نشدند. ضمن بدست آوردن غنایم فراوان دسته‌ دسته‌ در نقاط مختلف مقدونیه و یونان پراکنده شده مانند سابق از دانوب به وسیلهء قایق و کشتی گذشته به بلغارها هجوم بردند، شکست بلغارها دنبالهء شکست‌ بیزانسی‌ها بود. بدین ترتیب هیچ مانع و رادعی در مقابل آنان باقی نمانده‌ بود. درین اوضاع و احوال غزان در هر گوشه از مملکت بیزانس پراکنده‌ شده و با فراغ بال به غارت پرداختند. اما با فرارسیدن زمستان وضع آنان مشکل و مشکل‌تر می‌شد. در اثر سرمای مدحش زمستان که نمی‌توانستند غنایمی را که به چنگ آورده بودند با خود حمل کنند ناچار شدند که آنها را بگذارند و بروند.

کنستانتینوس دوکاس امپراطور بیزانس که طرز هجوم غزان را شنیده‌ بود، جرأت نکرد که از فرصت استفاده کرده با آنان بجنگد. بدینجهت می خواست به این مسئله با صلح خاتمه دهد. درحقیقت بیزانسی‌ها چنین عقیده‌ داشتند که غزها را نمی‌توان با جنگ مغلوب کرد. بدینجهت دوکاس به دسته هایی که زودتر به قلمرو او رسیدند هدایایی تقدیم داشته آنها را طرفدار خود نمود و چند تن از رؤسای ایشان را هم با خود همدست نمود. لیکن اکثر غزان رشوه قبول نکرده به حملات خود ادامه دادند.

اما درین هنگام یکنوع بیماری مسری در میان غزان شیوع یافت و در نتیجهء این بیماری مهلک بی‌اندازه ضعیف گردیدند. پچنک‌ها و بلغارها که‌ این وضع را دیدند فرصت را مغتنم شمرده برای از بین بردن آنها به سویشان‌ حمله بردند.

پس از این شکست دسته‌یی از غزان به زحمت موفق شدند که پس از گذشتن از دانوب به سرزمین خود برگردند. دسته‌ یی دیگر از آنها که‌ در حوالی «زورولوس Tzurulus در چادرهای خود می‌زیستند، مورد هجوم بیزانسی‌ها قرار گرفته متفرق گشتند. آن دسته از ترکان غز که موفق‌ به مراجعت به سرزمین خود نگردیدند، تبعیت از امپراطور بیزانس را قبول‌ کردند. امپراطور نیز آنان را در مقدونیه جای داد.

بیزانسی‌ها از این قوم جنگجو برای تقویت نیروی خود استفاده می کردند و به منظور رقابت با سلجوقیان آسیای صغیر، تمام ترکان غز را که‌ در سرزمین بیزانس بودند، زیر سلطهء خود درآوردند. غزان نمی‌دانستند طرف جنگ آنها یک قوم و حتی آنهم از ریشه غز باشد. بمحض اینکه این‌ موضوع را فهمیدند، برای متحد شدن با سلجوقیان تردیدی به خود راه‌ ندادند.

قبایل و تشکیلات ترکان غز:

یکی از دانشمندان مجار که دربارهء وجه تسمیهء اوغوز تحقیق کرده این‌ کلمه را مرکب از اوق + ز (اوقوز) می‌داند. در ترکی قدیم «اوق» به‌ معنای قبیله است. و (لی) علامت نسبت اواولی (اوغولی) در شیراز کوچه ایست به نام کوچه آغولی و با همین املا در قدم نوشته‌اند که قباله‌های‌ شرعی و عرفی و احکام حکام همه اقولی (آواولی) را «اغولی» ثبت کرده‌اند.

و «ز» نیز در ترکی قدیم به عنوان قبیله‌هاست. در آنصورت می‌توان قبول کرد که آنان از ترکیب قبایل مختلف به وجود آمده‌اند. افسانهء اوغوز نیز عبارت‌ بودن ایشان را از 24 قبیله به وضوح نشان می‌دهد.

به نظر می‌رسد که این 24 قبیله‌ی افسانهءی اوغوز، نوادگان اوغوز خان‌ باشد. طبق روایات اوغوز خان دولتی به نام خود تأسیس کرده بود. در زمان‌ اقتدار، شش پسر خود را روانهء شکار نمود که البته این برادران به دو قسمت‌ شدند و هر دسته به سویی رفتند.

یک دسته (سه برادر) یک تیر طلایی و دستهء دیگر (سه برادر دیگر) سه کمان طلائی پیدا کردند. اوغوز خان پسرانش را طبق یافته‌هایشان بدو قسم‌ نمود. بزرگترین برادران هر دسته را «بوزاوق» و کوچکترین برادران‌ هر دسته را «اوچ اوق» نامید.

اوغوز خان شش پسر به نامهای: گون، آی، یلدز، گوک، داغ و دنگیز داشت که هرکدام از آنها نیز چهار پسر داشتند. ترکان غز در همان‌ زمان به جای بوزاوق و اوچ اوق، «ایچ اوغوز» و «طاش اوغوز» را نیز بکار برده‌اند. نام همهء پسران اوغوز خان نامهایی است که از طبیعت گرفته شده. این نامها مربوط به زمانی است که آنان در آنموقع طبیعت‌ پرست بوده‌اند. مدارکی نیز هست که بموجب آنان ترکان آسمان، زمین و آب را می‌پرستیدند.

تمغاهای قبایل اوغوز متنوع بوده است. این تمغاها در اثر محمود کاشغری‌ و در دیگر کتب نیز قید شده است. اینها یکدسته اشیایی مانند تیر، کمان و تبر بوده‌اند.

در زمان تشکیلات ششگانه: هر قبیله دارای یک حیوان مقدس یعنی‌ توتم بودند. آنان بجای لفظ توتم، کلمهء اون قون را که بهمان معناست استعمال‌ کرده‌اند، اون قون شش قبیله ازینقرار بود:

گون خان-شاهین

گوک خان-سنقر

آی خان-قرتال(عقاب)

داغ خان – چاقر بلدز خان – تاوشانجل (نوعی عقاب)

دنگیز خان-اوچ قوش

این پرندگان شکاری، توتم پرستی غزان را در دورانی که از شکار روزگار می‌گذراندند در میان ایشان پیدا شده، نشان می‌دهد.

ترکان غز در روزی معین از سال، جشنی برپا می‌ساختند. درین جشن‌ رؤسای تمام طوایف غز جمع می‌شدند. در ضیافت قربانی می‌کردند و رئیس‌ قبیله طی مراسمی از جای بخصوص این قربانی میل می‌فرمود.

اوغوزنامه:

به کتابی که حاوی افسانه‌های اوغوز باشد «اوغوزنامه» می‌گویند. طبق وقایعی که در باب اوغوزنامه‌ها امروزه در دست داریم،می‌توانیم دربارهء مضمون و ماهیت آن اظهار نظر کنیم. مؤلفینی هستند که اوغوزنامه‌ها را دیده‌ و در باب آن اثر، معلوماتی داده و از آن نقل‌هایی کرده‌اند.

کتاب دده قورقوت نیز قسمتی از اوغوزنامه می‌باشد. اولین کسی‌که‌ در باب اوغوزنامه بحث و از آن نقل کرده ابو بکر مورخ مصری می‌باشد. این‌ مورخ که در زمان سلطنت سلطان محمد قلاوون می‌زیست، در اثر خود از ترجمهء عربی اوغوزنامه بحث کرده و افسانه‌یی را نیز از آن نقل می‌کند. از مندرجات‌ اوغوزنامه که به خط اویغوری است و از زمان اوغوز خان بحث می‌کند، اکنون‌ در کتابخانه ملی پاریس موجود است. این متن برای اولین بار توسـط «ردلف» و بعد از او «رضانور» و بعدها به وسیلهء «بانگ» و «رحمتی» شناسانده شد.

Advertisements

3 پاسخ to “روند شکل گیری ترکمنان اوغوز (تورکان غُز)”

  1. Idebenone Says:

    چنگیزخان مغول در سال ۶۲۱ ه‍ ق با همه پسرانش بجز جوجی که به دشت قفچاق رفته بود به مغولستان رسید و پس از غلبه بر پادشاه تنگت واقع در شمال تبت در سال ۶۲۴ ه‍ ق به سن ۷۲ سالگی درگذشت. پس از مرگ چنگیز پسرش اوکتای قاآن به وصیت پدر جانشین وی گردید. پس از اوکتای قاآن پسرش گویوک خان (۶۳۹-۶۴۷ ه‍ ق) و پس از او منگو قاآن (۶۴۸-۶۵۷ ه‍ ق) به خانی نشستند. در دوره منگو قاآن٬ هولاکو مأمور تکمیل فتوحات مغول در ایران و سایر نواحی غربی آسیا شد. در فاصله میان تسلط مغول بر مشرق ایران و حمله هولاکو به ایران٬ سرزمین‌های فتح شده را حاکمان مغولی که از جانب خانان مغول تعیین می‌شدند با راهنمایی و مشاورت وزرای ایرانی، مانند شرف الدین خوارزمی و عطا ملک جوینی اداره می‌کردند.

  2. offshore corporation Says:

    ولی از سوی دیگر، روح سازش ناپذیری و عدم تسامح و خشونت افراطی در برخورد با صاحبان دیگر عقاید و مسلکها نیز اجازه همدلی، همدردی و هم سرنوشتی را با این حکومت جباران و نظامیان نمی داد و آن را به طوری که فاقد هر گونه پایگاه مردمی و پشتیبانی باشد می‏ساخت. نتیجه آن که به محض پیدا شدن خلل و فرج در ماشین نظامی و از کار افتادن آن، مردم ترکان سلجوقی را، علی رغم سنی بودن، بر ترکان غز ترجیح دادند و به این ترتیب طومار آنان را از ایران برچیدند.

  3. HOJANEPES news Says:

    ترکمنان اوغوز یا ترکان سلجوقی همان ترکان غُز هسیتند ولی «ترکان غُز» بیشتر تداعی کننده وجه تسمیّه ترکمنان غزنوی است نه منتسب به مغولان!!!.


ممنون از دیدگاهی که گذاشتید.

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s

%d وب‌نوشت‌نویس این را دوست دارند: