آذربایجان آغیز خالق ادبیاتیندان 5 (بایاتی لار)


تار و بایاتی لار

تار و بایاتی لار

قیرمیز بنقل از گون خان: آذربایجانین ائل ادبیاتی نین ان گئنیش یاییلمیش قوللاریندان بیری ده بایاتی دیر.بایاتی لار خالق حیاتی نین بوتون ساحه لرینی اؤزونده عکس ائتدیرن، درین مضمونلو، اویناق،ییغجام و کیچیک حجملی قافیه لنمیش سؤزلردیرلر.

بایاتی لارین ایزی انسان اوغلونون بئشیکدن، مزار قدر بوتون حیاتیندا گؤرسنمکده دیر. اونلار اؤتن یوز ایللیکلری آرخادا قویاراق نسیلدن-نسیله، آغیزدان-آغیزا آخاراق دورولوب، صیقل له شیب و بو گون کی چاغیمیزا گلیب چاتمیشدیلار.
انسان ان کؤرپه چاغییندان و قولاغینا دَیَن آنا لایلاسی کیمی بایاتیلارلا انس تاپیب، ایستر ایستمز اونون قانینا و ایلیگینه هوپان بئله اعجازکار نغمه لرله ابدی بیر دینجلیک حیس ائدیر. یاشین گنج چاغلارینا آیاق قویارکن اؤز ایچری محبت و عشق فلسفه سینی بو سؤز پارچالاریلا بیان ائده بیلیر. اگر وطنیندن ایری دوشورسه و یا حیاتین هر نه آغری و آجی لاریلا قارشیلاشدیرسا یئنه ده بایاتی لارلا اینجیمیش روحونا توختاقلیق وئریر. اؤرکدن قویوب اورگه هوپان بایاتی لار نه قدر تاریخین اونوتقالیق دؤنگه لرینده قول بوداقلارینی ایتیرسه لرده او قدر معلوم و نامعلوم یارادیجیلارین مصراعدا دونیا بویدا فیکیر و آنلام داشییان بایاتی لار، عموم خالق کوتله سینین، خصوصا تدقیقاتچی لارین دقت مرکزینده اولموشدورلار. یاخشی اولار کی بوردا بایاتی لارین یارانما تاریخینه بیر قیسا باخیش سالاق.
بیر چوخ عالیم لره گؤره بایاتی نین اولو اجدادی، شرق ادبیاتیندا، گئنیش یاییلمیش ساده جه تورک ادبیاتینا مخصوص اولان ((مانی)) سؤز پارچالاری دیرلار. مانی نین یاییلدیغی چئوره بیر سیرا تورک خالقلارینین تاریخ بویو مسکن سالیب یاشادیقلاری یئرلری احاطه ائدیر.
البته باشقا تورک خالقلاریندا بو نوع شعرلر ایری آدلارلادا تانینیبدیر. مثلا اوغوز تورکلرینده ((بایاتی))، ((دؤردله مه))، ((هاخیشتا))، قیبچاق تورکلرینده، ((ییر))، ((بئیت)) ،(( ائنگ))، اوزبک و اویغور تورکلرینده، ((کوشک))، ((قوشوق))، ((آشوله)) قازاخ و قیرقیز تورکلرینده، (( قاییم اؤلنگ))، (( آیتیسپا)) کریم تورکلرینده ،((چینیق)) قازان تورکلرینده، ((جیره)) قاقاووز تورکلرینده، ((شین))، عراق تورکلرینده، (( تورکو))، (( خویرات)) آدلاریندا تانینمیشدیر.
ل. سامی آکال بایاتی و مانی حاققیندا دَیرلی بیلگی لر وئره رک مانی نوعونون قدیم لیگی حاقیندا یازیر: ((مانی لرین هم آنادولو آذری و قاقاووز کیمی اوغوز کؤکلو باتی لهجه سینده، هم ده جیغاتای کیمی خاقانی یولو ایله اویغور تورکجه سینه باغلی بیر دوغو لهجه سینده کی وارلیغی اؤنم داشیماقدیر. دئمک کی مانی نوعو، تورک دیلینین لهجه لر آیریلماسیندان اؤنجه ده واریدی. تورکجه نین دوغو-باتی لهجه لرینده بؤلونمه سی، اویغور امپراطورلوغونو، (دوققوز اوغوز- اون اویغور) داغیلیش ایللرینه باغلاندیغینا گؤره، مانی نوعوده، ان گئج، 9-جو یوز ایل اورتالاریندا دوغموش اولا بیلردی. داغیلان تورک توپلوقلاری، آسیا قایناقلی لیق شکلی آلیب بیرلیکده گؤتوردولر و مانی نوعونون ایچینده کی بیچیم سونرادان گئرچکلشدی… مانی نوعو ((شین)) آدی وئریلن مستزاد بیچیمی ایله گونوموزه قدر یاشاتمیش اولان قاقاووزلارین آراسیندا سؤیله نمکده دیر. باشلانغیجی ایله ان گئج 9-جو یوز ایله باغلانا بیله جگیندن هئچ بیر شبهه میز اولمایان مانی نوعو آسیادان آیریلمادان قاباق کی بیر نمونه سی ایله ((دیوان لغات التورک)) ده واردیر… مانی نوعو دؤردلیکدن دوغمادیر. مانی نین ان اؤنملی تحولی قافیه سیراسینین (( آآآب)) شکلیندن ((آآب آ)) شکلینه دؤنمه سیدیر.
ماراقلی دیر کی هله 11 -جی یوز ایللیگین ایکیجی یاریسیندا ترتیب اولونموش ((دیوان لغات التورک)) ده بیر سیرا ائل ادبیاتی اینجیریله یاناشی مانی شکلینده نمونه وئریلمیشدیر:
باسمیل سوسین قومیتینی ،
بارچا کیلیپ یومیتتی،
آرسلان تابا امیتتی،
قوقرقوب باشی تزگینور
معنی: ( باسمیل گروهو قوشونونو توپلادی،
هامیسی بیر پئره ییغدیلار،
ییرتجی اسلانا ساری گلدیلر،
قورخوب باشلاری گیجه لدی)

آلپ ارتونقا اؤلدی مو؟
ایسیز آژون قالدیمی؟
اؤزلک اؤچین آلدیمی؟
ائمدی یورتک ییرتیلور.
معنی: ( آلپ اَر تونقا (افراسیاب) اؤلدومو؟
آلچاق دونیا قالدیمی؟
زمانه اؤجون (انتقامین) آلدیمی؟
ایندی اورک ییرتیلیر.)
آراشدیرمالار گؤستریر کی بو دؤردلوکلر (مانی لر) بایاتی بیچیمینده یئددی هئجالی اولسالاردا اونلار قافیه دوزومویله بایاتی لاردان فرقله نیر. یعنی قید اولدوغو تکین مانی لرده قافیه دوزومو (آآآب) و بایاتی لاردا (آآب آ) کیمی دیر. گؤروندوگو کیمی بیر اوزون دؤروده مانی لر خالق آراسیندا گئنیش یاییلاراق ((دیوان لغات التورک))ون مؤلفی نین دقتینی اؤزونه جلب ائله میش و یئری گلدیکجه بو نمونه لردن اؤز کیتابیندا فایدالانمیشدیر.
بایاتی سؤزون کؤکؤ و معناسی حاقدا آراشدیرجی لارین طرفیندن مختلف فیکیرلر سؤیله نمیشدیر کی اولارین بیرینه اشاره ائدیرم
بایاتی سؤزو ((بایات)) طایفاسینین آدیلا باغلی دیر. کاشغرلی محمود اوغوز سؤزونون معنا و کؤکوندن سؤز آچاراق ((بایات)) طایفاسینی ایگیرمی ایکی طایفایا مالک اولان اوغوز ائلینین دوققوزونجو طایفاسی کیمی قلمه وئریر.
بایات طایفاسی /اذرباایجان تورپاقلاریندا یاشایاراق صنعته و موسیقی یه بؤیوک ماراق گؤسترن بیر طایفا اولوبدور. بو طایفادان ((دده قورقورد کیتابی))نین مؤلفی اولان ((دده قورقود))، بویوک شاعیریمیز ((فضولی)) ، ((جام جم آئین)) اثرینین مؤلفی ((محمودبن حسن نباتی))، ((عاشیق بایات عباس))، ((موللا پناه واقیف))، عراقلی مشهور((عبدالوهاب بایاتی)) تورکیه نین آدلیم شاعیری ((یحی کمال بایاتلی)) و ((صمد وورغون)) کیمی بؤیوک شاعیر و ائل صنعتکارلاری باش قالدیمشدیلار.
سلمان ممتار، امین عابد، آکادئمیک ح. آراسلی، پورفسئور م.ح تهماسب، م.سید اوو و… کیمی گؤرکملی عالیم لر مختلف مقاله لرده قید ائدیبلرکی (( وارساغی)) شعر فورماسی یارادیجیسی ((وارساق)) طایفاسی همچنین ((گرایلی)) شعر فورماسینین یارادیجیسی ((گرای)) طایفاسی اولدوغو تکین ((بایاتی)) فورماسیندا یارادیجیسی ((بایات)) طایفاسی اولوبدور.
بایاتی لار تاریخ بویو مختلف فردلرین تفکرونون محصولو اولوبلار. اونلار خالق طرفیندن یارادیلیب زامانین تفکر سوز گجیندن کئچه رک یئتکین له شیب، عقیده و صنعتکارلیق باخیمیندان ضعیف اولانلار یادداشلاردان سیلینه رک اونودولوب، اصیل صنعت نمونه لری ایسه ابدی لیک شهرت قازانیبلار. البته بایاتی ارثی نین زنگین لشمه سینده آدلی-سانلی صنعتکارلاردا مهم خدمت گؤسترمیش
بوردا نئچه سئچیلمیش بایاتی لاردان( مختلف موضولاردان) یازماق ایسترم

اؤیود-نصیحت. حکمت

1) من عاشیقم نوایا
بیر قولاق آس نوایا
نه نامرده بئل باغلا
نه آها دوش نه وایا.

2) اوجادیر بیزیم قالا
درد گئتمز، یوز ایل قالا
بد اصیل اصیل اولماز
بویونجا قیزیل قالا

3) داغلاردا گؤردوم لالا
الده توتدوم پیالا
کیم گؤربدو دونیادا،
ظولم ائوی آباد قالا

4) گونلری بیر-بیر سانا
یاد وئردی بیر سیرر سانا
بیر علم، بیرده صنعت
خزینه دیر انسانا

5) توت آغاجین داراما
الدن چیخار باراما
حلال زحمتله گلر
حارام گئدر حاراما

6) خالقین پیسین دانیشما
پیس دئمه یه چالیشما
اؤز پیسینه عاریف اول
اؤزگه نکینه آلیشما

7) قوهوم هارا، یاد هارا
بئل باغلاما اغیارا
حیاسیز قونشون اولسا
تئز کوچ جانین قوررتارا.

8) من عاشیق بیلن اولسا
قدرینی بیلن اولسا
بیرلیگی توپ داغیتماز
اونا سس وئرن اولسا

9) ائلینی یاخشی آتا
پولون وئر یاخشی آتا
اوغول بد اصیل اولسا
درد چکر یاخشی آتا

10) قیزیشیب چؤلده آرا
ائل چیخیبدیر بی عارا
تنبل آجیندان اؤلسه
ائلدن اونا نه چارا

11) من عاشیق ناچار باشا،
درد گلسه قاچار باشا.
نامرده وئرمه سیررین
مین اویون آچار باشا.

12) من عاشیق قلبی نارا.
آی دوغار قلبی نارا.
دیل ایله دوست اولانین
ایش ایلن قلبین آرا

13) عزیزیم آمان گونده،
سؤزون دیء آمان گونده
دوست کیمدی، دوشمن کیمدی
تانیرسان یامان گونده

14) آخار سو گئدر قالماز،
اورکده کدر قالماز.
وفالی یا جان قوربان،
بی وفا گئدر، قالماز.

15) اولدوز گؤیده ساییلماز،
چیی یومورتا سویولماز.
ایکی کؤنول بیر اولسا،
بیر-بیریندن آیریلماز.

16) داغ باشیندا ایز اولماز،
ایز اولسادا دوز اولماز.
دوه آدامسیز اوتلار،
سورو چوبانسیز اولماز.

17) بو داغدا آری اولماز،
داغلارین باری اولماز.
ایکی دیللی عاشیقین،
سئویملی یاری اولماز.

18) تنبلدن کؤمک اولماز،
کیمسیه گرک اولماز.
ایشنده چالیشگیلن،
زحمت سیز یئمک اولماز.

19) یای گونونده قار اولماز،
سؤیود قالخار، بار اولماز.
ایکی دیللی گؤزلده،
عهد و اعتبار اولماز.

20) زحمت سیز بیر ایش اولماز،
دومانسیز یاغیش اولماز.
گؤیده بیر بولود اولسا،
اوندان قارلی قیش اولماز.

21) صیاد داغدا تور قورماز،
قوروب بوینونو بورماز.
سینیق قابا پینج قویسان،
یئنه گئدر سو، دورماز

22) سئل گلر دوزه باخماز،
قونور گؤز گؤزه باخماز.
یاری اورکدن سئون
هر دئین سؤزه باخماز.

23) عزیزییم یوز ایل گز،
یوز ایل دولان، یوز ایل گز.
بیر وفالی یار اوچون،
هئچ گزمه سن، یوز ایل گز.

24)  ائل آرخاندیر، گوون گز،
داغدا بیتر گوونگز.
نه دؤولته بئل باغلا،
نه فلگه گوون، گز.

25) چوبانی قویون اَیمز،
ائیله یر تویون، ایمز.
ایگید اوغول دوشمنه،
یالواریب بویون ایمز

26) پایام وار ،دمیردندی،
مایام وار، خمیردندی.
گلن گونه یاخشی باخ،
کئچن گون عؤموردندی

27) عزیزیم بزن، یئری،
گئی ساللان،بزن یئری،
درد- غوصه اولا بیلمز،
آزادلیق گزن یئری

28) قارا آتین ککیلی،
تئل- تئل اولوب تؤکولو.
هر یئتنه یار دئسن،
یار باجادان تؤکولو.

29) گول آچیبدی مئشه سی،
سیندی کؤنلوم شوشه سی .
بی وفا یار اولانین
آغلاماقدی پئشه سی.

30) اگر سئوسه ائل سنی،
ییخا بیلمز یئل سنی.
نامرده بویون اَیمه،
قوی آپارسین سئل سنی.

31) من عاشیق آرا ایشی،
زولف ایشی، آرا ایشی،
یارینان اؤزون دانیش،
ائو ییخار آرا ایشی.

32) یار بیلر یار قدرینی،
تار چالان،تار قدرینی.
جفا چکمه ین بولبول
بیلمز باهار قدرینی.

33) چایدا قووار داش داشی،
چاخماق داشی، قاش داشی،
قارداش باجیدان کئچمز،
باجی آتماز قارداشی.

34) خاللارین اؤز قاراسی،
یاخشیدیر اؤز قاراسی.
سو یویار هر لکه تی،
یویولماز اوز قاراسی.

35) قرنفیل آبی گرک،
یار یارین بابی گرک.
یاد ائلده یار سئوه نین ،
دریاجا تابی گرک.

36) عزیزیم ایل یاراسی،
آغیردیر ایل یاراسی.
خنجر کسسه، ساغالار،
ساغالماز دیل یاراسی.

37) باغچالاردا گول گرک،
گول گرک، بولبول گرک
صدق ایله دوست اولان کس
اورکدن ده بیر گرک.

38) من عاشیق ار شاباشی،
بیر گوشاد، عرشه باشی،
نامرددن کیشی اولماز،
یئتیشسه عرشه باشی

39) عزیزییم یاخشی بیل،
یاخشی اؤیرن،یاخشی بیل.
اؤزونه یاخشیلیغی
اؤزگه یه ده یاخشی بیل.

40) عزیزییم قاش داشی،
گؤوهر داشی، قاش داشی.
جاهیل ایله بال یئمه،
عالیم ایله داش داشی.

41) عزیزییم تمیز اول،
صاف اور ک غرض سیز اول.
ادبین،علمین اولسون،
هر یئردده عزیز اول.

42) عزیزیم ایچمه دوستوم،
هر سودان ایچمه دوستوم/
اویما اغیار سؤزونه،
دوستوندان، کئچمه دوستوم.

43) مرذ آنادان ، مرد اوغول
نامرده بَی، مرده قول.
قورخاق تهمت آرتیرار،
باش اوجالدار مرد اوغول.

44) بیر گول آلدیم اوخاندان،
آلیب آسدیم یاخامدان.
بیر لال آخان سودان قاچ،
بیرده یئره باخاندان.

45) عزیزیم او تاغیندان،
قاشلارین او طاغیندان.
مردین طؤیله سی یاخشیدیر،
نامردین اوتاغیندان.

46) من عاشیقم یئنه گول،
ال چال، اوینا، یئنه گول.
دونیاجا غمین اولسا،
دوشمن گؤرسن یئنه گول.

47) اینجی بوردان، دور بوردان،
مین آتینی سور بوردان.
مجلیسده یئرین تانی،
دئمه سینلر، دور بوردان.

48) دییرمانین پریندن،
سویو چیخار دریندن.
ائلین سؤزو بیر اولسا،
داغ اوینادار یئریندن.

49) ائل گلسین، ائله دَیسین،
مئه اسسین، تئله دیسین.
تک الدن نه سس چیخار؟
ال گرک اله دَیسین.

50) من عاشیق گؤز یئری وار،
اوزونده گؤز یئری وار
مجلیسده مقام گؤزله
هر سؤزون اؤز یئری وار.

51) داغ باشی سسلی قالار،
اوجاغی هیسلی قالار.
یئمک ایله دوست اولان
ایللرله کوسلو قالار.

52) داغ باشینی قار آلار،
دومان آلار، قار آلار،
انسان آزاد اولماسا،
عؤمرو، گونو قارالار

53) عزیزیم داشا چالار،
عؤمرومو داشا چالار،
یئمه نامرد چؤره گین،
قاییدار باشا چالار.

54) توستوله نر باجالار،
اوجاق اوسته ساج اولار.
زحمت سئون گون گورر
تنبل هر واخت آج اولار.

55) داغ دؤشونده های اولار،
درد الیندن وای اولار.
ائل بیر یئره ییغیلسا،
گوجو جوشغون چای اولار.

56) عزیزییم سین دورار،
اووچو گزر،سین دورار.
ائل یغییلسا،  بیر اولسا،
ضربی کرن سیندیرار.

57) الینده وار بول آچار،
قاپی باغلار، یول آچار.
ایگید آغزینی آچماز،
برک آیاقدا قول آچار.

58) توفنگ آتما، سس چیخار،
اوو داشدان گز، چیخار.
یامان گونه صبر ائدن،
یاخشی گونه تئز چیخار.

59) یار نازین یارا چکر،
خاللارین قارا چکر،
ائلین گوجو بیر اولسا،
دوشمنین دارا چکر.

60) گون خوش کئچسه، درد اؤلر،
غوصه گئدر، درد اؤلر.
حاق یولوندا جان قویان
آد قازانار، مرد اؤلر.

61) مینسن، آت یاخشی شئی دیر،
تمیز ذات یاخشی شئی دیر.
دوشمن ضعیف ده اولسا،
احتیاط یاخشی شئی دیر.

62) اون بیر اوندان یاخشیدیر
چوخا دوندان یاخشیدیر
یاغی یا بویون اَیسن
ارلمک اوندان یاخشیدیر.

63) عزیزییم یاخشی دور،
یاخشی اوتور، یاخشی دور.
اؤز آیرانین تورش اولسا
یاد آشیندان یاخشیدیر.

64) عزیزییم یوز قاندیر،
اللی قاندیر، یوز قاندیر،
کعبه ییخماق بیر ائوسه،
کونول ییخماق یوز قاندیر.

65) توفنگینی یاخشی آت،
یاخشی دولدور،یاخشی آت
مردین باشین اوجالدار
نجیب آرواد،یاخشی آت.

66) سورو تاننیر قوردونو،
ایگید سئور یوردونو .
بیر خایین، بیر قورخاق
باتیرار بیر اوردونو.

67) بو سازی آلان گلمز،
اوخویوب-چالان گلمز.
ایگیدی اؤلدوررلر،
دیلینه یالان گلمز.

68) لعل ایچیندن اوز لعلی،
صراف کیمی دوز لعلی.
نامرد گلیب مرد اولماز،
یوز سیزیلدا، یوز لَلی

69) سالما بو درده منی،
یار گؤرسون بیرده منی.
نامرده محتاج ائتمه،
کس قوربان مرده منی.

70) دونو تیک، اوز ایلمه نی،
شانه تک دوز ایلمه نی.
وفالی دوست یاد اولماز،
گؤرمه یه یوز ایل منی.

71) عزیزییم آسلاندی،
قیلینج قیندان آسلاندی،
تولکودن آسلان اولماز،
آسلان ائله آسلاندی.

72) بو داغین قاشی سنسن،
دیبینین داشی سنسن.
دونیاجا دوستوم اولسا،
هامی نین باشی سنسن.

73) دورنالار قاطار گئدر،
بولوددا باتار گئدر.
وفالییا جان قوربان،
بی وفا آتار گئدر.

74) ایلدیریم چاخار گئدر،
سو گلیب آخار گئدر.
دوستلار پیس گونده گلر،
بی وفا باخار گئدر
وطن محبتی- غربت

75) بو قالا داشلی قالا،
چینقیللی، داشلی قالا.
قورخورام غریب اؤلم،
یار گؤزو یاشلی قالا.

76) یول وئرمه یادا تبریز،
ائل گئدر بادا،تبریز
سنین حسرتینده یم،
جان سنه فدا، تبریز.

77) عزیزیم سنی،تبریز،
ائل سئور سنی، تبریز
آل قوینونا عزیزله،
آنا تک منی،تبریز

78) پاییز قیشدان ازلدی،
یارپاق تؤکن خزلدی.
وطن ویران دا اولسا،
او، جنتدن گؤزلدی.

79) عزیزیم دیلن، گز،
باغدا گوله دیلن، گز .
غربتده خان اولونجا،
وطنینده دیلن،گز

80) گمی گلدی، یان گلدی،
ایچینده بیر جان گلدی.
وطن حسرتی چکدیم،
گؤزلریمه قان گلدی.

 یئغنان: گون خان
Advertisements

ممنون از دیدگاهی که گذاشتید.

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s

%d وب‌نوشت‌نویس این را دوست دارند: