بررسي دوره تاريخي و آثارادبي شاعر كلاسيك تركمن شيدايي


جمعيت فرهنگي هنري مختومقلي كلاله

جمعيت فرهنگي هنري مختومقلي كلاله

ترکمن ایـلـی: نشست هفتاد و نهم جمعيت فرهنگي هنري مختومقلي كلاله، با موضوع بررسي دوره تاريخي و آثارادبي شاعر كلاسيك تركمن شيدايي، با حضور جمعي ازعلاقمندان و كارشناسان فرهنگ و ادب در محل كتابخانه عمومي اين شهر برگزار شد.
اين نشست دو بخش اصلي داشت، بخش تاريخي زندگي شيدايي را كارشناس ارشد تاريخ ستاربردي فجوري و بخش ادبي و تحليل آثار اين شاعر كلاسيك تركمن را نورياقدي زيارتي از شاعران و فعالان فرهنگي منطقه به عهده داشتند.
ستاربردي فجوري مطالعات و تحقيقات گسترده اي در عرصه تاريخ و بخصوص حوزه فرهنگي اين رشته دارد ، وي ماحصل تحقيقات خودرا از طريق مطبوعات و نشر كتاب و اينگونه نشستها به آگاهي علاقمندان ميرساند. وي نويسنده كتابهاي: آلاچيق، بازيهاي بومي محلي و مراوه تپه در آئينه زمان است همچنين برخي از مقالات او در نشريات داخل و خارج كشور منتشر شده است.

اين كارشناس ارشد تاريخ پيرامون دوره زندگي شيدايي نيز تحقيقات گسترده اي داشته است كه بخاطر محدوديتهاي كه گزارشهاي خبري دارند، گزيده اي از مطالب مطرح شده از سوي وي را، ميآوريم. …
* دوره زندگي شيدايي همزمان با دوران پر آشوب و هرج و مرج در تاريخ ايران بود.زيرا در اين سالها حكومت 250 ساله صفوي به دست كساني افتاده بود كه ازنحوه حكومت داري و مردم داري در ايالات و ولايات بي خبر بودند، واين موضوع زمينه هاي بروز شورش ها و قيامها را در تمام مناطق ايران مهيا ساخته بود. یکی ازاین مناطق افغانستان کنونی كه حاکمش گرگین با پيش آوردن نارضایتی مردم یکی اززمینه های سقوط حکومت صفویه را فراهم كرده بود.
بررسی این برهه ازتاریخ ترکمن فقط شامل دوره تاریخی شیدایی (تولد1730م/1143ه.ق – وفات 1800م/1215ه.ق)نميتواند باشد،بلکه شخصیت های بزرگ ادبی دیگری نیزدراین عصرزندگي ميكردندکه ، می توان به اين شخصيت ها اشاره کرد.
1- مختومقلی فراغی، متولد سال1733م/1146 ه.ق – فوت1790م/1205ه.ق (کاملا هم عصر)
2- نورمحمد عندلیب،متولد سال1660م/1071 ه.ق – فوت1740م/1153ه.ق (10 سال)
3- عبدالله شاه بنده، متولد سال1720م/1133 ه.ق – فوت1800م/1215ه.ق (کاملا عم عصر)
4- غایب نظر غایبی، متولد سال1734م/1147 ه.ق – فوت1800م/1215ه.ق (کاملا هم عصر)
5- قربانعلی معروفی، متولد سال1734م/1147 ه.ق – فوت1810م/1225ه.ق (کاملا هم عصر)،وی باچاودیرخان،عوض گلدی سردارنیزرفاقت ودوستی داشته است.
6- محمدولی کمینه، متولد سال1776م/1190 ه.ق – فوت1844م/1260ه.ق (24سال)
*فجوري در ادامه براي تشريح بيشتر دوره زندگي شيدايي،به بخشي از دوره حكومتي شاه طهماسب صفوي اشاره كرد و گفت:افغان ها(محمود غلزایی)اصفهان پایتخت ایران راتصرف کرده بودند،اما به علت قلت نیروی نظامی،توان تصرف وتسخیر تمام نقاط ایران نداشتند.

دراین زمان یعنی درسال1729م/1142ه.ق شاه طهماسب،چهارمین فرزند شاه سلطان حسین ازاصفهان گریخته وبه عنوان وارث تاج وتخت پادشاهی پس ازدربدری هاي زياد به نزدیکی های دامغان رسید.به این ترتیب اصفهان سقوط کرده به دست افغانها افتاد.اماقبل سقوط، شاه طهماسب ازاصفهان فرارکرده بود.شاه طهماسب به فتحعلی خان قاجار پناه آورده بود،همان فتحعلی که درمحاصره اصفهان به کمک شاه سلطان حسین رفت.
اماحسادت وسعایت اطرافیان شاه باعث گریز وی به استرآبادشد.این بار فتحعلی خان قاجار،وقتی که شاه طهماسب قلی به حدود سمنان رسیده وبه محاصره افغان هادرآمد،بدون توجه به کدورت های گذشته بایک نیروی سی هزارنفری متشکل ازترکمن ها واسترآبادی هابه کمک وی شتافت.
وی توانست پس ازشکست محاصره ونجات وارث تاج وتخت صفویه،صاحب اختیار قشون شود.اما این قدرت فتحعلی خان قاجار خیلی زودگذر بود.شاه طهماسب به طرف مشهد حرکت کرد.دربین راه ودرقوچان،نادرقلی به لشکریان وی پیوست.نادرمتوجه این موضوع بود که تنها رقیبش ، فتحعلی خان قاجار است.بنابراین زمینه های قتل وی رافراهم ساخت واین موضوع باعث شد که بسیاری ازترکمنها واسترآبادیها به صحرای ترکمن واسترآباد مراجعت نمایند.به این ترتیب فرزند یازده ساله ی فتحعلی خان قاجار یعنی محمد حسن خان قاجار نیز درمیان ترکمنها پناهنده شود. *اين كارشناس ارشد تاريخ در باره نقش حكومت نادر شاه افشار در شرايط زندگي تركمنها وشيدايي از شعراي برجسته اين دوره اظهار داشت:نادرپس ازآنکه به تخت شاهی رسید،عده ی زیادی ازترکمنها راوارد سپاه خود کرد.هدف ازاین کارنیز این بودکه نادر قصدداشت باآوردن جوانان ترکمن ازتمرکز نیروی جوان آنها جلوگیری نماید،چون آنهاراعامل شورش می دانست.هدف دیگرنیزاین بود که ازترکمنها بعنوان پیش مرگ استفاده می کرد.یعنی جوانان ترکمن به علت شهامت وشجاعت ونیز قدرت بالای جنگندگی درتمام لشکرکشی ها پیش قراول بودند.
نادربه مدت12سال حکومت کرد.حکومتی که تماما برپایه جنگ وخشونت پایه ریزی شده بود.نادردرتمام مدت12 سال دائما درحال جنگ ونبرد بود.وی درسال1160ق،درقوچان به قتل رسید.پس ازقتل وی،چنان ترس وواهمه ای درلشکرافتاد که که لشکریان به جان هم افتادند و50000هزارنفر دراین جنگ داخلی کشته شدند.ترکمنهاي داخل لشکر نيز پس ازیک درگیری ومقاومت شدید قوچان راترک کردند. احمدخان ابدالی نیز نیروهای تحت اختیارخودراازمعرکه نجات داده عازم افغانستان شد ودرآنجاتاج سلطنت برسرنهاده وخودرااحمدشاه درانی خواند.
احمدشاه درانی پس ازآن درافغانسان ادعای پادشاهی کرد.برای کسب قدرت وحکومتی مستقل متوسل به ترکمنهاشد.چون ترکمنها راهم کیش وهم مذهب خود می دانست.بنابراین به سران ترکمن اعم ازیموت وگوکلان ازجمله: محمدولی خان،امان لیق خان،عوض گلدی،قره حسن ،چاودیر خان و… نامه نوشت و ازجلمه کسانی که به کمک او می روند ،چاودیر خان است. اما وی درراه کشته می شود. هرچنددراین سفربی بازگشت برادران مختومقلی عبدالله ومحمدصفا نیزهمراه چاودیرخان بوده اند.

*بخش بررسي آثار ادبي شاعر كلاسيك تركمن شيدايي:
*همانطوري كه اشاره شد، بخش بررسي آثار ادبي شيدايي شاعر كلاسيك تركمن را نورياقدي زيارتي از شاعران صاحب سبك و از فعالان فرهنگي منطقه به عهده داشت، وي در تشريح اين بخش گفت:شيدايي از جمله شاعران برجسته قرن هيجدهم ميلادي و از كساني است كه درشكل گيري زبان ادبي تركمن نقش به سزايي داشته است.وي بلحاظ تاثير و رونقي كه به زبان ادبي تركمن بخشيده بود، پس از دولت محمدآزادي، توانسته بود خودرا در اين عرصه مطرح سازد.
يكي از ويژه گيهاي برتر شيدايي، مقاومت و تلاش وي در برابرعربي سازي زبان ادبي تركمن بود، نورياقدي زيارتي در اين خصوص خاطر نشان كرد:شيدايي هم دوره مختومقلي بود، وي ضمن تلاش در حفظ و اشاعه زبان ادبي تركمن، در برابر افراط و تفريط عربي گري و عربي سازي زبان تركمني مقاومت كرده است.زيرا در قرن17و18ميلادي برخي نويسندگان ترك عرب گرا تلاش ميكردند زبان تركي مملو از لغات و تركيبات شود و از اين رو واژه هاي عربي بوسيله آنان در متون تركي بيشتر رواج مي يافت.
*اين فعال ادبي فرهنگي سپس به بخش هايي از زندگي و تحصيل شيدايي اشاره كرد و ادامه داد:شيدايي در قرن18 ميلادي و در حدود سالهاي(1730-1800م)مي زيسته و درخصوص زندگي و تحصيلاتش همين اندازه بايد گفت كه وي بيشتر عمر خودرا در مانگشلاق گذرانده و در خيوه و بخارا نيز تحصيل كرده است، همچنين براساس نظر آ.ن.سامويلويچ كه كتاب علمي خودرا در سال1927ميلادي نگاشته، شيدايي در قرن18ميلادي زيسته و از تركمن هاي ساير يا سالور و از طايفه كيچي آقا و ازتيره ارسلان بوده است.
*زيارتي در باره ويژه گيهاي ادبي آثارشيدايي گفت:حدود80اثرليركي و كتاب گل صنوبرآثاري هستند كه از شيدايي به ما،به ارث رسيده است اما بيوگرافي و دست نوشته هاي وي نيز چون ساير شاعران كلاسيك تركمن، در اختيار ما قرار نگرفته است.اشعار بجا مانده ازشيدايي درقالب غزل و مسمط هاي مربع و مخمس و پيرامون موضوع هايي نظيرقضاوت تعليمي، عشقي و وصفي سروده شده و درآسياي ميانه و بين ملل ترك بصورت گسترده چاپ و منشر شده است.آ.ن.سامويلويچ، آ.ا.كريمسكي، ن.پ.اوستروف، ن.و.بلياف از جمله سياحان و محققاني هستند كه در باره شيدايي تحقيق داشته اند و بر اين اساس اطلاعات مربوط به زندگي و اشعار وي غالبا از طريق نوشته ها و آثار دانشمندان و سياحان قرن19 در اختيار ما قرار گرفته است.پروفسور اي.ن.برزين در جلد دوم اثر معروفش Turkmenskayahevetomatiy درباره مختومقلي، معروفي و داستان دولت يارتحقيقاتي دارد و 3شعر ازشيدايي نيز با عنوانهاي بيري پري دير، شيرين ديللي صنايم و تانيماز را در كتابش آورده است و در كتاب آموزش جغتايي از سياح معروف آرمينوس وامبري شعرباغ بوستان دير از شيدايي ذكر شده است.همچنين در مجموعه آنتولوژي شعر تركمن 23 شهر از شيدايي شامل:سايران ديليم-چاغي باردير-گوزل يگريم باش-اتوپ بارادير-بازيني تانيماز-پشدان آيريل-آتاسيزييگده-ييگدينگ-بولن بارمي-بگ لر-دردانگگيلدار-باشدان گچر-يازگلر-هوشم گيديين دير-شيرين ديللي صنايم-سوديگيم-گلين-نازلربيلن-بيري پري دير-بيلمه ديم-يارنلار-حيران بولارمي و گتردي آمده است.گل صنوبر ياداستان صنوبرجان شيدايي از شهرت ويژه اي برخوردار است.اين اثر با وجوداينكه داستان عشقي است تفاوت هاي زيادي با داستانهاي عاشقانه چون ليلي مجنون-زهره طاهر و شاه صنم غريب دارد.كتاب گل صنوبر بصورت چاپ سنگي از سال1903 به بعد بارها در تاشكند، سمرقند، بخارا و در قازان چاپ شده است.نسخه هاي خطي گل صنوبر درآكادمي علوم تركمنستان،روسيه(پترزبورگ)، ازبكستان و تاجيكستان حفظ و نگهداري ميشود و به اعتقاد مرحوم استاد عاشرپور نسخه هاي مذكور با يكديگر تفاوت هايي دارند.

*برخي مطالب مرتبط بانشست هفتاد و نهم جمعيت مختومقلي كلاله

*اجراي برنامه را قمرالدين سيدي به عهده داشت.
*نوجوانان علاقمند به فعاليت هاي فرهنگي ادبي، احسان آنه ئي
شعر(باشدان گچر) از شيدايي و ياسين آرم دهنه نيز شعر(ايچن يالي) از ديوان مختومقلي فراغي را قرائت كردند.
*ايشان عطا سيدي، آق محمد بدراق نژاد و طواق خدمتگزار قطعاتي از سروده هاي خودرا قرائت كردند.
*نشست هشتاد(80)جمعيت فرهنگي هنري مختومقلي كلاله، با موضوع(اتومولوژي)و با سخنراني استاد اسدالله مرداني روز جمعه 27 مرداد ماه(27/5/91)در محل كتابخانه عمومي كلاله برگزار ميشود.

گزارش از:حاجي محمد خدري

http://magtymguly.ir/modules/news/article.php?storyid=201

Advertisements

ممنون از دیدگاهی که گذاشتید.

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s

%d وب‌نوشت‌نویس این را دوست دارند: