کتیبه های سنگ نوشته و آثار تاريخي منطقه اورخون ینئ سئی


ارکنه قون و گؤک بؤری

ارکنه قون و گؤک بؤری

ایل گویجی، سیل گویجی:

1. درگذشت «کول تقین»: «كول تقين» سردار سلحشورترك، به سال 731ميلادي درگذشت. به هنگام مرگ 47سال داشت. كتيبه اي كه به نام اين قهرمان از طرف برادر بزرگترش بيلگه خاقان نوشته شده است حاوي گوشه هايي از دلاوريهاي اوست. مرگ او ملت ترك خصوصا برادرش بيلگه خاقان را در ماتم وحزن عميقي فروبرد. بيلگه خاقان مي گويد:« آدميزاد روزي به دنيا مي آيد وروزي مي ميرد.ولي مرگ او به اندازه اي ما را ناراحت كرد، به اندازه اي گريه كرديم كه اشك چشمانمان وفريادمان به انتها رسيد… با تمام وجود جانمان سوخت… چشمهاي بينايم نابينا شد ومغز متفكرم از تفكر وادراك باز ايستاد… ملت آن مقدار گريه كردند كه نگران بينايي وسلامتي آنها شدم…» سخنان «بيلگه خاقان» در مورد كول تقين را فرزند او و وليعهد«يو لليق تقين» نوشته است. در مراسم بزرگداشتي كه به سال 731ميلادي واول نوامبر برگزار شده است،نمايندگان مختلفي از ايران تا چين حضور داشته اند.

2. درگذشت «بیلگه حاقان»:  25 نوامبر 734ميلادي،«بيلگه خاقان» با سؤقصد فردي به نام «بويروق جور»مسموم شد وبدرود حيات گفت. علت سؤقصد اخراج اين شخص از خدمات مملكتي توسط بيلگه خاقان بوده است. بيلگه خاقان به هنگام مرگ،پنجاه بهار را پشت سر گذاشته بود.19سال در مقام «شاد» و19 سال به عنوان «خاقان»زندگي خود را وقف سربلندي ملت ترك كرد. غم واندوه بر سراسر امپراطوري سايه افكند وبراي ساخت مقبره يادبود وسنگ نوشته ها ماهها وقت صرف شد. مراسم رسمي با حضور نمايندگان مناطق مختلف جهان در روز 31ژوئن 735ميلادي برگزار شد.

کتیبه های اورخون و ینئ سئی

کتیبه های اورخون و ینئ سئی

3. آفتاب غروب مي كند… دوباره طلوع خواهد كرد.

پس از درگذشت بيلگه خاقان به ترتيب «تورك بيلگه»خاقان و«تئنقير خان» جانشين او شدند. اينها هردو بسيار جوان بودند، به همين جهت عملا حكومت توسط دختر تونيوكوق كه در عين حال مادر اين دو خاقان نيز بود، اداره مي شد.اين وضعيت باعث شد، رقابت بر سر حاكميت شدت بگيرد. قارلوق ها واويغورها با توافق يكديگر شخصي را از نسل آشينا با نام«باسميل» به عنوان خاقان ترك ها اعلام كردند. ليكن پس از مدت كوتاهي خان طايفۀ اويغور، به نام«كوتلوق بيلگه كول» بر سر قدرت آورده شد. بدين ترتيب حاكميت ملت ترك از خانواده اي ترك بدست خانواده ترك ديگري افتاد. وحكومت از گؤي تورك ها به اويغورها منتقل گشت. خانواده هاي مشهور گؤي تورك و فرزندان تونيوكوق همچنان در زمان حكومت اويغورها نيز وظايف مهمي بر عهده گرفتند. ليكن غرور وخود پرستي برخي از سران ساير اقوام ترك باعث شد تا از امپراطوري جدا شوند وامپراطوري اويغور در سرزمين هاي محدود تري حاكميت داشته باشد.(745ميلادي)

4. سنگ نوشته ها وآثار تاريخي منطقه اورخون (اولين نوشته هايي كه كلمه «ترك» به عنوان نام ملت آمده است.)

كتيبه هاي اورخون،از دوران خاقاني«بيلگه خاقان» امپراطور گؤي تورك ها باقي مانده است. اين كتيبه ها از نظر مادي ومعنوي جزو آثار بسيار با ارزش تاريخ ترك هاست. در اين سنگ نوشته ها براي اولين بار از كلمه ترك به عنوان نام ملت اسم برده شده است. اين سنگ نوشته ها از هر نظر يك شاه اثر مي باشد. تعداد سنگ نوشته هاي اورخون سيزده عدد مي باشد. مشهورترين اين سنگ نوشته ها متعلق به بيلگه خاقان، كول تقين وتونيوكوق مي باشد. ده سنگ نوشته ديگر، شامل نام ومشخصات شخص وفات يافته و توضيحاتي در مورد فعاليتهايش وصفاتش در زمان حيات مي باشد. اين سنگ نوشته ها، در داخل مغولستان فعلي ودر جنوب درياچه بايكال در منطقه اورخون قرار دارند. علاوه بر سنگ نوشته ها، اشياي بسيار با ارزش ديگري، همچون مجسمه ها، راه هاي سنگي، خانه هاي باستاني، كانال هاي آب ومجسمه هاي قوچ ولاك پشت موجود مي باشد. اينجا يكي از مراكز مقدس ترك هاست.در بين مجسمه ها، مجسمه اي ازكول تقين موجود مي باشد،كه وضعيت اوليه خود را به خوبي حفظ كرده است. مجسمه كول تقين، كاراكتر ومشخصات يك گؤي ترك را نشان مي دهد. اين آثار به سال 1889ميلادي آشكار شده است. طول سطرها 235سانتي متر مي باشد. بناي يادبود بيلگه خاقان يك كيلومتر با بناي يادبود كول تقين فاصله دارد. بيلگه خاقان براي يادبود تونيوكوق دو سنگ نوشته به يادگار گذاشته است كه يكي داراي 35سطر وديگري داراي27 سطر مي باشد. در سنگ نوشته هاي كول تقين و بيلگه خاقان گاها جملاتي مشابه ذكر شده است. نوشته هاي روي سنگ نوشته كول تقين سخنان بيلگه خاقان مي باشد ولي در سنگ نوشته خود بيلگه خاقان، وقايعي ديگري كه پس از مرگ كول تقين اتفاق افتاده نيز نوشته شده است. اگر نوشته هاي دو سنگ نوشته كول تقين وبيلگه خاقان را با حروفات وكتابهاي امروزي بنويسيم، حدود 35صفحه از يك كتاب را پر مي كند. در اين قسمت گزيده هايي از سنگ نوشته هاي دو برادر را كه از زبان بيلگه خاقان قبل از مرگ ديكته شده است وبه مثابه وصيتي براي نسل آينده مي باشد را مي آوريم:

سخنان بيلگه خاقان

سخنان بيلگه خاقان

5. سخنان بيلگه خاقان:

«من ميلتين ياخشي واختيندا اونا خاقان اولماديم…تورك ميلتي نين،تورك حكومتي نين،آدي ،ساني يوخ اولماسين دييه،گئجه ياتماديم،گونوز اوتورماديم، اولومونه چاليشديم.آز ميلتي چوخ،آج ميلتي توخ قيلديم…يوخسول ميلتي زنگين،دوستاق ميلتي افندي قيلديم.»

من تانري كيمي گؤيده اولموش تورك بيلگه خاقان،بو چاغدا تختيمه اوتوردوم.سؤزلريمي سونونا قده ر دينله،ياخشي ائشيت.بوتون كيچيك قارداشلاريم،قوهوملاريم،اوغوللاريم،بوتون سويوم،ميلتيم،ساغداكي شادآپيت بگلر،سولداكي تاركانلار،بويروق بگلري،اوتوز تاتار،دوققوز اوغوز بگلري،سوزلريمي ياخشيجا ائشيدين،دقتله دينله يين.

دوغودا گون دوغوشونا ،باتيدا گون باتيسينا،قوزئيده گئجه ياريسينا(سيبري) قده ر اولان يئرلر ايچينده ياشايان ميلتلر منه باغليدير.بونجا ميلت،بونجا اؤلكه اوچون،قايدا قانون ياراتديم.بو يئرلرده آرتيق پوزغونلوق يوخدور،قاريشيقليق يوخدور.تورك خاقاني اؤتوكن اورمانيندا اتورارسا ائلده سيخينتي،اوزونتو اولماياجاقدير.

دوغودا «شان تونق»دوزنليگينه قده ر اوردو يئريتديم،دنيزه چاتماغيميزا آز قالدي.گونئيده دوققوز ائرسينه قده ر اوردو يئريتديم،تبته چاتماغيميزا آز قالدي.باتيدا اينجي چاييني آشاراق دمير قاپييا قده ر گئتديم.قوزئيده ييرباييرقو لارين تورپاغينا اوردو يئريتديم.بونجا يئرلره تورك آديني،تورك شانيني چاتديرديم!اؤتوكن اورمانيندا اؤزگه لر يوخ،ائل توتولاجاق يئر اوتوكن اورمانيدير.(جنگليدير.)

بو يئرده اوتوروب چين ملتي ايله آرامي دوزلتديم.

آلتون،گوموش،ايپك،… بونجا شئيلري سخاوتله وئره ن چين ملتي نين سؤزو دادلي،قوماشي يوموشاق،يعني ارمغاني جاذبه ليدير.چينلي لر بو دادلي ديل و جاذيب ارمغانلارلا اوزاقداكي ملت لري اؤزلرينه طرف چكيرلر.ياخينا چكنده ن سونرادا فيتنه لريني يايارلار.اوزاقداكي قوم لر

چينلي لرين نئجه فسادچي اولدوقلاريني آنجاق او زامان آنلارلار.

اي تورك ملتي،دادلي سؤزلره و يوموشاق ارمغانلارا آلداندين و بير چوخلاريميز اؤلدو. يئنه يانيليب و گونئيده كي چوقاي اورمانينا،توقولتون دوزنليگينه گئديب يئرلشسن ،اي تورك ملتي اؤله جكسن!اورالارا گئتديگينيز زامان چينده ن گلن دوشمن آداملار آرانيزا سوخولار و سيزي آلداديب دئيه رلر:«اونلار،اوزاقداكيلارا پيس،ياخينداكيلارا ياخشي هديه لر وئريرلر».نئچه عوام آداملار بو سؤزلره آلدانيب اورالاراگئتديلر و اؤلدولر.او يئرلره گئده رسن،اي تورك ملتي اؤله جكسن!اؤتوكنده قاليب اورالارا كاروان،قافله گؤنده رسن،سيخينتين اولماز.اؤتوكن اورمانيندا اوتورسان ابدي ايل توتاراق اوتوراجاقسان.توخ اولاجاقسان.

اي تورك ملتي،سن آج اولونجا توخلوق نه دير بيلمزسن،فقط توخ اولونجادا آجليق نه دير دوشونمزسن!بئله اولدوغون ايچين سني اوجالدان خاقانين سؤزونه باخمادين.اونون سؤزونو آلمادان يئرده ن يئره گئتدين.او يئرلرده توكندين.گئري قالانلارلا داها دا ضعيفله يه ره ك محو اولوردون…

تانري يار اولدوغو،اؤز طالعيم وار اولدوغو اوچون،من خاقان اولاراق تخته اوتوردوم.

تختيمه اوتورونجا ،آج،يوخسول،داغينيق ميللتي توپلاديم.يوخسول ميللتي زنگين (غني) قيلديم.آز ميللتي چوخ قيلديم.

سؤزومده يالان يانليش وارمي؟تورك بگلري،ميللت،ائشيدين.تورك ملتي نين بيرلشيب ائل توتدوغونو،يانيلديغي زامان اؤلدوغونو،بورايا ووردوم.(بو داشا يازديم.)نه سوزوم وار ايسه بو ابدي داشا ووردوم.اونلاري گؤره ره ك،اوخوياراق،بيلين.تورك ميللتي ، بگلر. تختينه باغلي،خاقانينا اطاعت ائده ن بگلر اولاراق،يانيلاجاق سينيز مي؟

من بو بنگو داشي يوندوردوم.تيكديرديم.گؤزه ل بير بارك ياپديرديم.ايچينه چؤلونه گؤزه ل ناخيش ووردوردوم.كؤنلومده كي سؤزلري يازديرديم.

چؤلده،اتاقدا،قوراق يئرده اولانلار دا بو بنگوداشي گؤرسون.يابانجيلار داها گؤروب بيلسين.اؤيرنسين.

اوستده ماوي گؤي،آلتدا اسمر يئر قالديقدا،ايكيسي آراسيندا اينسان اوغلو ياراديلميش.اينسان اوغوللاريني اداره ائتمك اوچون آتالاريم «بومين»خاقان،«ايستمي»خاقان تخته اوتورموشلار.تخته اوتورونجا تورك ميللتي نين ائلينه،نسلينه صاحيب اولموش،ايشيني يولونا قويموشلار.او زامانلار دؤرت طرف دوشمن ايميش.دؤرت طرفه اوردو يئريده ره ك بونجا ميللتي اؤزلرينه باغلاميشلار.باشلييا باش اگديرميش(ايديرميش)،ديزلييه ديز چؤكدورموشلر.

خاقان آتالاريم بيلگه(عالم)ايميش،ايگيد ايميش.وزيرلري ده عاليم ايميش،ايگيد ايميش.بگلرده،ميللتي ده دوغرو ايميش.اونون ايچين ائلي قوروموشلار.ائلي قورويوب،نسيل يئتيشديرميشلر.گونو گلينجه اجل لريله اؤلموشلر.دؤرت طرفده ن چوخلو ميللت ياسلي،گؤزو ياشلي اولاراق گلميش.ياس توتموشلار،خاقانلارينا آغلاميشلار.

اونلاردان سونرا كيچيك قارداشلار خاقان اولموش.اوغوللاري خاقان اولموش.فقط داها سونرا كيچيك قارداش بؤيوك قارداش كيمي ياراديلماديغي اوچون ،اوغلو آتاسي كيمي ياراديلماديغي اوچون،نادان خاقانلار تخته اوتورموش.پيس خاقانلار گلميش.بونلارين بويروق بگلري ده بيليكسيز ايميش. بگلر يالانچي اولونجا ميللت ده اونلارا بنزه ميش!

بو دورومدان چين ميللتي يارارلانميش.آچيق گؤز،سينسي چين ميللتي قارداشي قارداشلا،ميللتي بير بيريله دوشمن ائتميش.بو تله يه دوشه ن تورك ميللتي نين ائل توتدوغو الده ن چيخميش،باشينداكي خاقانيني ايتيرميش.سويلو،شانلي اوغوللاري چين ميللتينه قول،كؤله و گنج قيزلاري جارييه اولموش. بعضي تورك بگلري تورك آديني بوراخيب چينجه آدلار آلماغا باشلاميشلار.چين خاقانينا بويون اگميش لر.

تام اللي ايل،ايشلرينه گوجلرينه حكم وئره ن چين خاقانينا اطاعت ائتميشلر.باشسيز قالان تورك ميللتي بئله يانيب ياخيليرميش:

ائللي،اوبالي ميللت ايديم،ائليم هاني؟كيمه ائل قازانيرام؟خاقانلي ميللت ايديم،خاقانيم هاني؟هانسي خاقانين حكموايله دوروب اوتوراجاغام؟

بئله دئييب چين خاقانينا دوشمن اولموش.آمما،نسيل،دوزه ن(نظم) قورمايينجا يئنه تسليم اولموش.چين خاقاني دا ،اونا بونجا ايش آچان،تورك ميللتيني يوخ ائده ييم،نسليني كسيم دئيه چاليشيرميش.تورك ميللتي يوخ اولماغا دوغرو گئديرميش…

او زامان اوستده تورك تانريسي ،توركون اوغورلو يئر و سو ملك لري،تورك ميللتي يوخ اولماسين دئيه،ميللت اولسون دئيه،آتام «ائل ته ريش»خاقاني،آنام «ائل بيلگه»خاتونو گؤيون تپه سينده ن توتوب يوخاري قالديرميشلار.آتام خاقان اون يئددي ارله(ساواشچي) چؤله چيخميش.بونو ائشيده ن شهرده كي توركلرده «ديشاري چيخير»دئيه خبر آلينجا داغا چيخميشلار.داغداكيلاردا اونلارا قوشولموش،توپلاشيب يئتميش ار اولموشلار…

تانري گوج وئرديگي اوچون آتام خاقانين ارلري قورد كيمي ايميش.اونلار اوچون دوشمن قويون كيمي ايميش.آتام دوغويا،باتييا خبر ساليب ار توپلاميش.چوخالميشلار و يئدي يوز ار اولموشلار.يئدي يوز ار اولوب ،ائلسيزلشميش،خاقانسيزلاشميش ميللتي،جارييه اولموش ،كؤله اولموش ميللتي ،لياقتينه زيان دگميش ميللتي،آتالارينين عادتينه اويغون،يئنيده ن دوزه نلميش(نظم وئرميش)،حركته كئچميش،يئتيشديرميشلر…

آتام خاقان يئددي ايل سفر ائتميش،ايگيرمي ساواش ائتميش.تانري يار اولدوغو ايچين،باشلييا باش اگديرميش،ديزلييه ديز چؤكدورموش.ائلينه عادتينه صاحيب اولدوقدان  سونرادا اوچماغا وارميش(وفات ائتميش) .

آتام خاقان وفات ائده نده اؤزوم سكگيز ياشيمدا ايديم.قانونا گؤره عميم خاقان تختينه اوتوردو.عميم خاقانليق تختينه اوتورونجا تورك ميللتيني داهادا گوجلنديردي. عميم خاقان اولدوقدا اؤزوم الي بوش اولدوغوم اوچون،ايشيمي گوجومو اونا وئرديم.اونا يارديم ائتديم.تانري يار اولدوغو اوچون اون دؤرت ياشيندا تاردوش ميللتينه «شاد»(باشچي)اولدوم.عميم كاپقان خاقان ايله بيرليكده ايگيرمي بئش سفر ائده ره ك،اون اوچ

كه ره ساواشديق.يانيليب بيزه قارشي گله ن تورك قوملريله ده ساواشديق و اونلاري دا تابع ائتديك…

آرتيق،كيچيك قارداش،بؤيوك قارداشين و اوغوللار آتالارين يئريني بيلير اولدو.قول،قوللوغونو،جارييه،جارييه لييني آنلادي!

تورك بگلري،ميللت،ائشيدين،

اوستده گؤي باسماسا،آلتدا يئر ده لينمه سه ،تورك ميللتي ،سنين ائليني،سنين عادتيني كيم پوزا بيلير؟!!

اي تورك ميللتي !تيتره و اؤزونه دؤن!

اطاعت ائتديين زامان سني يوكسلتميش،اوجالتميش اولان  عاغيللي و ايگيد خاقانينا آزاد و مستقل يوردوندا يانيليب عصيان ائده ره ك،پيس ايش گؤردون.سيلاحلي اينسانلار هاردان گلديلرده سني داغيديب گؤتوردولر.سونگولو اينسانلار هاردان گلديلرده سني سوروب آپارديلار.گئتديين يئرلرده خئيرين او اولدوكي قانين سو كيمي آخدي،سوموكلرين داغ كيمي ييغيليب ياتدي…بيلمه ديين ايچين،يانيليب پيسليك ائتديين ايچين،عميم خاقان اؤلدو،روحو گؤيلره چكيلدي.

فقط تورك ميللتينين آدي،ساني يوخ اولماسين دئيه،آتام خاقاني،آنام خاتونو يوكسلده ن تانري،ائل وئره ن تانري،يئنه تورك ميللتينين آدي ساني يوخ اولماسين دئيه ،بو دفعه اؤزومو خاقان ائتدي.

من ميللتين ياخشي واختيندا خاقان اولماديم.آج يالاواج،چيرين چيپلاق،گوجسوز قالميش،يوخسول بير ميللته خاقان اولدوم.كيچيك قارداشيم،كول تيقين ايله عهد ائتديك،آتاميزين قازانديغي ميللت آدي،ميللت ساني يوخ اولماسين دئيه ،تورك ميللتي اوچون،گئجه ياتماديم،گونوز اوتورماديم. كيچيك قارداشيم كول تيقين ايله ،ايكي شاد ايله،اؤله سيه،بيله سيه چالشديم.توپلانان ميللتي اوتا سويا غرق ائتمه ديم.اؤزوم خاقان

اوتوردوغومدا،سپه لنميش حالدا اولان ميللت،آغير دوروم دا اولسادا يئنه بيرلشدي.ميللتي يوكسلتمك اوچون اون ايكي ساواش ائتديم.سونرا تانري كمكي ايله ،بختيم وار اولدوغو اوچون،خسته ميللتي ديريلتديم.آز ميللتي چوخ،آج ميللتي توخ ائتديم.گئيمسيز ميللتي گئييملي،يوخسول ميللتي بگ ائتديم.دؤرت يانداكي ميللتلر منه تابع اولدولار.ميللتين دوشمنلريني يوخ ائتديم.بونجا قايدا قانون ياراتديقدان سونرا كيچيك قارداشيم كول تيقين ده اؤيله جه اوچماغا واردي…

آتام خاقان اوچماقا وارديقدا،كيچيك قارداشيم كول تقين يئدي ياشيندا ايدي.تانرينين اوماي قده ر گؤزه ل و ياخشي ياراتميش اولدوغو آنام خاتونون آرزوسو ايله،دولتين اونون خوشبختليي نين رمزي اولاراق،كيچيك قارداشيم «كول تقين» آديني آلدي.اون آلتي ياشيندا ايكن عميم خاقانا ائليني تؤره سيني بئله قازانديردي:

آلتي چوب و سوغداكلارا قارشي سفر ائتديك.اونلاري مغلوب ائتديك.چينلي اونق توتوق اللي مين عسگرله گلدي.ساواشديق.كول تقين يايلارلا فيرلاديب سالديردي.اونق توتوقون سيلاحلي اليني توتدو.اونو سيلاحلي اولاراق گتيريب خاقانا تسليم ائتدي.او اوردونو اوردا يوخ ائتديك.

ايگيرمي بير ياشيندا ايكن،چين ژئنرالي چاچاسنقون ايله ساواشديق.سكسان مين(80000)عسگرله گلميشدي.كول تقين اؤنجه تاديكين چورون،بوز آتينا مينيب سالديردي.او آت اورادا اولدو.ايكينجي دفعه ايشبارايامتارين بوز آتينا مينيب دؤيوشدو.او آتدا اورادا اؤلدو.اوچونجو دفعه ييقه ن سيليق بگين دورو (قيزيل)آتينا مينيب سالديردي.دورو آتدا اوردا اولدو.دوشمن،كول تقينين زيرئهينه،سيلاحينا،كافتانينا يوزده ن چوخ اوخ ووردو،امما اوزونه،باشينا بيريني دگديره بيلمه دي.دوشمن اوردوسونو اورادا يوخ ائتديك.

تورك ميللتي،كول تقينين نئجه هجوم ائتدييني،نئجه ساواشديغيني بيليرسينيز!كول تقين ايگيرمي آلتي ياشيندا ايكين ييرباييرقو لارا،قيرقيزلارا،داها نئجه نئچه ميللتلره قارشي ساواشدي،بؤيوك ظفرلر قازاندي…(در اين قسمت تمام جنگها و حوادث مربوطه را شرح ميدهد.)

دوققوز اوغوز ميللتي اؤز ميللتيمده ندي.گؤي،يئر،بولانديغي اوچون،اؤدونه حسادت دوشدويو اوچون،ياغي اولدي.بير ايلده دؤرت يول ساواشديم.

كول تقين آزمان آدلي آتينا مينيب ووروشوردو.

بئش ساواشدان سونرا آمقا قالاسيندا قيشلاييب ايلك باهاردايئنه اوردو چيخارديق.كول تقيني باشچي قويوب اورادا بوراخديق.ساواشما تدبيري گؤردوك.دوشمن مركزي باسدي.كول تقين اؤك سوز آدينداكي آتينا مينب تك باشينا دوققوز اري،ميزراقلادي.مركزي قورودو،وئرمه دي.

آنام خاتون،بوتون آنالاريم،باجيلاريم،گلينلريم،بگ ائولادلاريم،او گونلرده ن ديري قالانلار،كول تقين اولماسايدي اؤله جكدينيز!

كيچيك قارداشيم كول تقين اوچماغا واردي.چوخ،چوخ اوزولدوم.كده ريمده ن گؤرور گؤزوم گؤرمه ز،بيلير عقليم بيلمه ز اولدو.اؤزوم دوشوندوم:زاماندا،حاياتدا تانرينين الينده دير.اينسان اوغلو اؤلوملو دوغولموشدور.گؤز ياشيمي ايچه ري آخيداراق،قلبيمين سيزيلتيلاريني بوغاراق،دوشونجه يه دالديم.ايكي شادين،بوتون كيچيك قارداشلاريمين،بوتون ميللتين آغلاماخدان گؤزو كور اولاجاق دئيه دوشوندومده سيخيلديم.

ماتم مراسيمينه،آغي دئمه يه كيماي ،تاتابي ميللتلرينين باشچيسي اودار سنقون گلدي.چين ساراييندان  ايسي يي ليتن گلدي.گره كسيز اولدوغو حالدا،اون مينليك خزينه آلتون،گوموش گتيردي.تبت خاقانليغيندان وزير گلدي.سوغد،ايرانلي،بخارا اولكه لرينده ن ائريك ژئنرال،اوغول تاركان گلديلر.تاردوش خاقانليغيندان دامغاچي موهور دار گلدي.بارك تيكه ن،ناخيشچي،داشا يازي يازان اولاراق،چين خاقاني نين قوهومو چانق سنقون گلدي.

كول تقين قويون ايلينده ،اون يئدي اينجي گونده(27 فئورال 731 ميلادي)اوچدو.(اؤلدو)دوققوزونجو آيين ايگيرمي يئدي سينده ياس توتدوق.

توربه سيني،ناخيشلاريني،بنگو داشيني ميمون ايلينده،يئدينجي آيين عيني ايگيرمي يئدي سينده (1 اوامبر 731 ميلادي)،اونا لاييق حرمتله

تاماملاديق.

اي تورك ميللتي!بو ائلي كيچيك قارداشيم كول تقين ايله اؤلومله چارپيشاراق قازانديم.قازانيب بو بؤيوك ميللتي اوتا،سويا سالماديم!

اي اوتوكنين اورمانينين ميللتي،پيس آدام گليب بيرليين پوزماسين،سيلاحلي گليب سني داغيتماسين دئيه سنه بوراني ائل توتدوم.قايدا،قانون قازانديرديم.

تورك ميللتي،بگلر،سؤزومو ائشيدين.

تورك ميللتيني توپلاييب ائل اوبانين وصفيني بو داشا يازديم.ميللت يئنه سهو ائده رسه اؤله جه ييني ده بو داشا ووردوم.هرنه سؤزوم وارسا يازديم.اونا باخاراق بيلين،ايندي كي تورك بگلري.

توركلريم،بوتون بگلريم،بوتون ميللتيم!قازانيب ائل توتدوغوم بو يئرده ن،خاقانيندان آيريلماسان،ياخشيليق گؤره جكسن.ائوينده اوتوراجاق،

دردسيز اولاجاقسان.

سؤزلريمده يانليش وارمي؟

اي تورك،تيتره و اؤزونه دؤن! 

6. زبان وخط گؤي تورك ها

الفباي«اورخون» اولين الفباي ابداعي ترك ها

نوشته هاي اورخون كه به سال725 الي 735ميلادي نوشته شده اند، با الفبايي نوشته شده اند، كه اولين الفباي مخصوص ترك هاست. قدمت اين حروفات والفبا به درستي معلوم نيست، ليكن واضح است كه در زمانهاي قبل از گؤي تورك ها نيز از اين الفبا استفاده شده است. به سال 1970ميلادي در مقبره ايسيك با پيدا شدن دو سطر نوشته شده بر روي يك ظرف، مشاهده گرديد كه اين نوشته ها به خط اورخون نوشته شده است و قدمت اشياي داخل كورقان به قرن پنجم قبل از ميلاد مي رسد. الفباي اورخون، الفباي ترك هاست واز هيچ ملتي اقتباس نشده است كه به كمك اشكال منابع باستاني ترك ها ومتناسب با كلمات تركي ابداع شده است. نوشته هاي مربوط به قبل از گؤي تورك ها، همچون نوشته هاي يئني سئي ونيز نوشته هاي همراه انسان طلاپوش نيز با الفباي اورخون نوشته شده است. در زمان گؤي تورك ها اين الفبا تا حدودي ساده تر شده است، ولي اساس الفبا تغيير چنداني نكرده است. قدمت الفباي كتيبه هاي اورخون به 1300سال قبل از گؤي تورك ها مي رسد. به عبارتي الفباي ملي ترك ها، الفباي اورخون مي باشد. حروفاتي كه بعد از گؤي تورك ها توسط اويغورها استفاده شده است. از الفباي سغدي اقتباس شده است.(الفباي سغدي وپهلوي از الفباي «آرامي ها» كه با عرب ها نسبت خويشي دارند، اقتباس شده است.)اويغورها بدليل تبليغ مانويت براي مدتي به اين حروفات روي آوردند. الفباي گؤي تورك ها، 38حرف مي باشد. كه 4حرف صدا دارد و34حرف بي صدا مي باشد. در كلمات نوشته شده با اين حروف، حرف ها به هم متصل نمي شوند وكلمات با دو نقطه روي هم (:) از يكديگر جدا مي شوند. جملات را به صورت افقي، از راست به چپ مي نويسند،البته از بالا به پايين نيز نوشته مي شوند. در بناهاي يادبود اورخون كلمات از بالا به پايين نوشته شده است. (اعداد در زبان گؤي تورك ها) اعداد در زمان گؤي تورك ها همانند تركي امروزي تلفظ مي شد، مانند تؤرت،دؤرد- بيش، بئش- توقوز، دوققوز- ايگيرمي،ايگيرمي- قيرق، قيرخ- وغيره. ليكن نحوه بيان اعداد دو رقمي وترتيب اعداد اندكي متفاوت بود، به اين ترتيب كه مثلا 23كه در تركي امروزي «ايگيرمي اوچ» تلفظ مي شود در زبان گؤي تورك ها«اوچ اوتوز» تلفظ مي شود،همچنين:13،اوچ ايگيرمي-17،يئدي ايگيرمي-27،يئدي اوتوز تلفظ مي شد.البته با اضافه كردن كلمۀ «آرتوق» يا«آرتيق» اعداد به اين شكل نيز تلفظ مي شدند: 25، ايگيرمي آرتوق بئش- 31، اوتوز آرتوق بير-34، اوتوز آرتوق تؤرت، به مرور زما

چن وصدها سال بعد، با افتادن كلمۀ «آرتوق» شمردن اعداد شكل امروزي گرفته است.(زبان گؤي تورك ها)زبان گؤي تورك ها، با تركي صدها سال قبل وصدها سال بعد از گؤي تورك ها تفاوت چنداني ندارد. نوشته پيدا شده در كنارانسان طلاپوش با زبان گؤي تورك ها تفاوتي ندارد. همچنين زباني كه در زمان اويغورها صحبت مي شد وكتابهايي كه در دوران اويغورها نوشته شده است يعني «كوتاتقوبيليق» و«ديواني-لغتي-تورك» با زبان گؤي تورك ها فرق آنچناني ندارد. براي نمونه ترجمه قسمتي از متن كتيبه بيلگه خاقان را مي آوريم:

در زبان گؤي تورك:

«توقوز اوغوز،منينق بودونوم ارپش.تنقري،يير،بولقاكين اوچون،اؤدينقه كوپي دقدوك اوچون،ياغي بولدي.بير ييلكا تؤرت يولي سونقوشتوم.»

ترجمه نزديك:

«دوققوز اوغوز،منيم بودونوم ايدي.گؤي،يئر،بولانديغي اوچون،اودونه كوپي دؤيدويو اوچون،ياغي اولدي.بير ييلدا دؤرت يول سونقولشديم.»

تركي امروزي:

«دوققوز اوغوز،منيم ملتيم ايدي.گؤي،يئر،بولانديغي اوچون،اؤدونه حسادت دوشدويو اوچون،ياغي اولدي.بير ايلده دؤرت يول ساواشديم.»

7. افسانه هاي گؤي تورك ها

 به اعتقاد ترك هاي باستان،«بوزقورد» يعني گرگ خاكستري سمبل نعمت وبركت بوده است. در افسانه ها پدران خود را به گرگ تشبيه كرده ويا خود را از نسل مادري گرگ،مي دانند. اين باور وافسانه ها در ترك هاي قبل از گؤي تورك ها يعني هون ها نيز جزو فرهنگ واعتقاد عمومي است. در طول تاريخ افسانه ها وباورهاي متعددي كه به مرور عوض شده ويا به اشكال مختلف روايت شده، موجود مي باشد،به عنوان مثال يكي از روايت ها چنين است كه،«گؤي تورك ها از نسل آشينا هستند، كه آشينا شاخه اي از ملت هون مي باشد، اين شاخه به مرور رشد كرده وداراي جمعيت زيادي شدند، ليكن بصورت پراكنده وجدا ازهم در سرزمين گسترده شان زندگي مي كردند. تا اينكه مورد حمله مملكتي با نام«لين» قرار مي گيرند وچون اتحاد كافي نداشتند، همگي به قتل مي رسند. دشمن با اين قتل عام گسترده تنها كودك خردسالي را به قتل نمي رساند،و با شكستن پاهاي اين كودك او را كنار باتلاقي رها مي كنند، تا هما نجا تلف شود. از قضا، چند روز بعد،ماده گرگي از آن نزديكي عبور مي كند. اين ماده گرگ بچه هاي خود را از دست داده بوده است به همين جهت به كودك نزديك شده وبا شير خود او را تغذيه مي كند وبه مرور با شير خود وگوشت حيوانات او را بزرگ مي كند، ترك ها از نسل اين كودك هستند. براي اينكه كمك هاي اين ماده گرگ فراموش نشود، خاقان ترك براي خود نام «آشينا»به معني ماده گرگ را انتخاب كرد…گؤي تورك ها از نسل آشينا هستند.»

 8. افسانه ارقه نه قون

افسانه«ارقه نه قون»افسانه متعلق به گؤي تورك هاست. دراين افسانه گرگ خاكستري نام خاقان ترك هاست. اين افسانه در سالهاي گذشته در بين اكثر اقوام ترك بيان شده است. اولين شخصي كه اين افسانه را از فرهنگ شفاهي گرفته ومكتوب كرده است،«خواجه رشيد الدين» طبيب، مي باشد، او بين سالهاي 1268و1318ميلادي زندگي كرده است وافسانه ارقه نه قون را در كتاب «جامع التواريخ»خود آورده است. در قرن هفدهم نيز ابوالقاضي بهادرخان، حاكم خيوه، با نوشتن كتاب«شجرۀ تورك» به اين افسانه نيز جاي داده است. بهادرخان براي اين نوشته، از «جامع التواريخ» كمك گرفته است.

«…اقوام مغول صنفي از عموم اقوام ترك بوده اند و شكل و لغت ايشان به يكديگر ماننده و نزديك ومجموع آن اقوام از نسل يافث پسر نوح پيغامبر عليه السلام اند كه او را ابولجه خان خوانده اند و جد عموم طوايف اتراك (تركان)بوده …روايتي است از معتبران معتمدالقول كه ديگر اقوام بر اقوام مغول غالب آمدند و ايشان را چنان به قتل آوردند كه دو مرد و دو زن زيادت نماندند.و آن دو خانه از بيم خصم گريخته به موضعي صعب رفتند كه پيرامون آن همه كوهها و بيشه بود و از همه جوانب جز يك راه باريك صعب كه به دشواري و مشقت تمام در آنجا توان رفت نبوده،و در ميان آن كوهها صحرايي نزه پرعلف بود نام آن موضع ارگنه قون.معني قون كمر كوه باشد و ارگنه ،تند يعني كمري تند.و نام آن دو كس نكوز و قيان بوده ،سالها ايشان و ذريت ايشان در آنجا مانده اند و بواسطه امتزاج و ازدواج بسيار شده و هر شعبه ايشان به نامي و لقبي معين مشهور گشته و اوباقي شده و اوباق آنست كه از استخوان ونسلي معين باشد…و چون در ميان آن كوه وبيشه آن گروه انبوه شده اند و فسخت عرصه بر ايشان تنگ و دشوار گشته با يكديگر كنگاچ كرده اند كه به حسن تدبير و راي مشكل گشاي از آن دربند سخت و درغاله تنگ چون بيرون آيند.موضعي را در آن يافته اند كه كان آهن بود و همواره از آنجا آهن مي گداخته اند.به اتفاق جمع شده اند و از بيشه هيمه بسيار و انگشت بخروار گرد كرده و هفتاد سر گاو و اسب كشته و پوست درست از آن كشيده و دمهاي آهنگران ساخته و هيمه و انگشت فراوان در آن بن كمر نهاده و موضع چنان ترتيب كرده كه بدان هفتاد دم بزرگ به يكباره مي دميده اند،تا آن كمر گداخته گشته و آهن بي اندازه از آن حاصل شده و راهي پديد آمده و ايشان به جمعيت كوچ كرده اند و از آن تنگنا به فراخ جاي صحرا آمده…و در آن شب كه سر سال نو باشد رسم و عادت اوروغ چينگگيز خان است كه دم آهنگران و كوره و فحم ترتيب كنند و قدري آهن را بتابند و بر سندان نهاده به مطرقه بزنند و دراز كنند و شكرانه گزارند…» (همانطور كه قبلا ذكر شد افسانه ارقه نه قون افسانه اي متعلق به دوران گؤي تورك ها و حتي قبل از آن ميباشد، ليكن از آنجا كه جامع التواريخ در زمان حكومت مغولها در ايران نوشته شده  است، خواجه رشيدالدين بيشتر رنگ مغولي به آن داده است، و اين افسانه قدمتي به اندازه افسانه اوغوز خان دارد، و آغاز هر سال به ياد خروج تركها از ارقنه قون توسط ترك ها عيد گرفته مي شود، ليكن ناسيوناليستهاي فارس عيد سال نو را با نام فارسي«نوروز» به خود نسبت ميدهند، حال آنكه سال نو اگر از سنت هاي فارسهاست بايد عيد «نوسال» ناميده ميشد و نه «نوروز» واحتمالا كلمه «نوروز» شبيه سازي شده است.) (همچنين تحريف نام سفره هفت سين هم شنيدني است: تركها از دوران باستان هفت بركت از بركتهاي خداوند را در آغاز سال داخل سفره سال نو قرار ميدادند و از خداوند ميخواستند بخشش اين بركتها در سال جديد نيز ادامه داشته باشد ، اين سفره هفت بركت كه به تركي ، بركتلردن يددي سين ، ناميده ميشده است عبارت بودند از:

بركت بدست آمده از درخت: سيب

بركت بدست آمده از حيوان: تخم مرغ

بركت بدست آمده از آب: ماهي

بركت بدست آمده از خاك: گندم

بركت بدست آمده از آسمان: نور ( شمع يا آيينه و بعدها جهت تطبيق با فرهنگ اسلام ، قرآن كه به اعتقاد مسلمين از آسمان نازل شده است نيز قرار داده شد.}

بركت بدست آمده از زمين: سبزه

بركت بدست آمده از تجارت و بازرگاني: پول

در سده هاي اخير كدام نابغه اي ، سفره «يددي سين» تركي را به «هفت سين» ترجمه و تبديل كرده است ، معلوم نيست و مشخص نيست كه ماهي و تخم مرغ و آيينه و شمع و گندم و قرآن چه ربطي به حرف سين دارند!)

Advertisements

ممنون از دیدگاهی که گذاشتید.

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s

%d وب‌نوشت‌نویس این را دوست دارند: