بررسي شرايط زندگي و موقعيت اجتماعي تركمن ها در دوره رضاشاه


نشست جمعیّت مختومقلی کلاله

نشست جمعیّت مختومقلی کلاله

ترکمنصحرا گلوبال بنقل از «جمعیّت فرهنگی هنری مختومقلی فراغی – کلاله: در سال های نه چندان دور، مادران برای ترساندن و اطاعت بچه ها و یا خواباندن آنها از واژه قزاقها دارند ميآيند، زیاد استفاده می کردند بعـدها متوجه شدیم که قزاقها همان نیروهای نظامی رضاشاه بودند که برای تسلیم ترکمن ها به کار اجباری و بیگاری،برداشتن حجاب زنان و یا درياف ماليات همچنين تامین خواست های خود به روستاها هجوم مي بردند. قزاقهای رضاخانی در جهت ضرب و شتـم حتي اعدام ترکمن ها از شیوه های مختلفی استفاده می کردند. کوچهای شبانه، بهره گیری از تاکتیکهای رزمی و درگیریهای خونین و …از خاطرات تلخ آن سالهاست كه سینه به سینه نقل شده و بخش مهمی از تاریخ این قوم را تشکیل داده است. .
جمعیت فرهنگی هنری مختومقلی کلاله موضوع نشست 73 خود را که عصـر روز جمعه 30 دی ماه 1390 در محل کتابخانه عمومی کلاله برگزار شد، به بخشهایی از زندگی و موقعیت های اجتماعی ترکمن ها در دوره رضاشاه اختصاص داده بود. تشریح ویژگیهای این موضوع را کارشناس ارشد تاریخ همچنین مسئول آموزش و امور دانشجویی دانشگاه آزاد اسلامی مرکز کلاله، اتاقلی کشــواد بعهده داشت

این نشست با تلاوت آیاتی از کلام ا… مجیـد و قرائت قطعاتی از اشعار شاعر و عارف شهیر ترکمن مختومقلی فراغي بوسیله نوجوانان روستای دهنه كلاله آغاز شد..
عبدالعظیم ممی زاده که اجرای برنامه و معرفی بخشهای مختلف نشست 73 را برعهده داشت، بعنوان مقدمه برش هایی ازفعاليت اجتماعي ترکمن ها در دوره رضا شاه را قرائت کرد سپس سخنران اصلي نشست 73 را اين گونه معرفي كرد: اتاقلی کشواد سال 1349 در خانواده ای کشاورز و زحمتکش در روستای پیشکمر کلاله متولـد شده تحصیلات ابتدایی، راهنمایی را در زادگاهش و دوره متوسطه را در کلاله سپری کرده است. …  وی بخاطر برخی مشکلات در دوره دبیرستان 6سال ترک تحصیل می نماید. پس از خدمت سربازی در کلاس های شبانه ادامه تحصیل داده و در سال 1357 در رشته تاریخ دانشگاه شهیدبهشتی تهران پذیرفته می شود، در دوره دانشجویی علاوه بر جدیتی که در تحصیل داشت، فعالیت فرهنگی بخصوص معرفی شاعر نامی ترکمن مسکین قلیچ و برگزاری همایش بزرگ این شاعر در دانشگاه شهیدبهشتی همچنین فعالیت در رشته شعر و ادب ، عضویت و هدایت ستاد برگزاری بزرگداشت سالانه مسکین قلیچ در شهرستان کلاله، از فعالیتهای دوره دانشجویی و پس از فارغ التحصیلی در دوره کارشناسی اتاقلی کشواد را تشکیل می دهنـد.
وی در سال 1387 در دوره کارشناسی ارشـد رشته تاریخ دانشگاه آزاد بجنورد پذیرفته شده و در دی ماه سال جاری (1390) این دوره را با موفقیت طی می کند. کشواد در حال حاضـر علاوه بر عضویت در شورای شهر فراغی در سمت مسئول آموزش و امور دانشجویی دانشگاه آزاد اسلامی مرکز کلاله فعالیت دارد. .
اتاقلی کشواد در اين نشست ابتدا در جهت آشنایی مخاطبان با ویژگیهای زندگی و شخصیتی رضاشاه، بخش هایی از زندگی وی را در ابعاد مختلف تشریح کرد.

به گفته این کارشناس ارشـد تاریخ: رضاخان در 24 اسفند 1256 خورشیـدی در روستای آلاشت سوادکوه بدنیا آمد . پدرش داداش بیگ سوادکوهی و مادرش نوش آفـرین نام داشت . از تولـد رضاخان 40روز بیشتر نگذشته بود که پدرش فوت می کند. نوش آفرین به همراه فرزندش عازم تهران می شود. رضاخان در بین راه به شدت بیمار شده و در یکی از گردنه های مسیر یخ می زند، مادر و همراهانش وی را مرده پنداشته وي را در گوشه اي ار طويله چهار پايان ميگذارند. بخاطر گرمای محیط زنده مانده و اطرافیانش را متوجه خود می کند .این موضوع بعدها، بارها بوسیله خود رضاخان نقل شده است.
رضاخان دوره ی کودکی را به همراه مادرش در کمال نداری و تهیدستی در محله سنگلج تهران با حمایت های دایی اش زندگی می کند. در 12سالگی با وساطت دایی اش ابوالقاسم بیک که خیاط قزاقخانه بود وارد نیروی قزاق می شود بعدها به سرگروهبانی محافظین بانک استقراضی روسیه در مشهد سپس با درجه وکیل باشی (ستوان تا سروان) به سرگروهبان شصت تیر منصوب می شود در این دوره بود که بخاطر استفاده از مسلسل ماکسیم، به رضا ماکسیم معروف می شود.
در سال 1288 برای سرکوب قیام محلی و شروش های مرتبط با آن به زنجان و اردبیل اعزام می گردد. در این درگيريها بخاطر شایستگی هایی که از خود نشان می دهـد، به درجه یاوری(سرهنگی) ارتقاء می یابد.
در سال 1297 به فرماندهی آتریاد(تیپ) همدان منصوب می شود. پس از کودتای سوم اسفند سیدضیاءالدین طباطبائی مدیر روزنامه رعد و ژنرال آیرونساید در سال 1302 با فرمان احمـد شاه قاجار به نخست وزیری می رسد. در شهریور 1320 به جزیره موریس تبعید و در آن محل فوت می کند..
اتاقلی کشواد در ادامه به وضع اجتماعی ترکمنها در دوره رضاشاه پرداخت و به نقل از گزارش مدیر مدرسه آرخ بزرگ به اداره معارف استرآباد، گفت:« از وقایع مهم اینکه در هر منزل دو ، سه نفـر مریض هستند در نتیجه بلحاظ عدم حضور طبیب در منطقه بیماری جزئی آنها کلی شده و مجبورند قیافه مرگ را در آغوش داشته باشند.
احتسام الوزراء مامور وقت دولت ایران در گنبدکاووس درباره اخلاق و رفتار ترکمن ها طی گزارشی آورده است: « شاید کسی حرف مرا باور نکند و این اظهاراتم ممکن است درباره آنچه من در آینده خواهم گفت، تولید تردید نماید ولی باز وظیفه ام ایجاب می کند که به دولت ایران اطلاع بدهم که یموت و گوکلان اتباع وفادار و حاضر به خدمت هستند.
احتسام الوزراء در خصوص شهرت بدی که ترکمن ها پیدا کرده اند اظهار داشته است: علت این امـر این است که هیچ وقت ترکمن ها در دربار نماینده ای برای برطرف ساختن سوء تفاهم ها نداشته اند. حکام و مامورین دولتی برای نفع شخصی و ازدیاد شهرت خویش همواره چنین وانمود کرده اند که بعضی قبایل ترکمن نسبت به دولت علناً رویه سرکشی دارند و دولت نيزبراي سرکوبی آنها فوری دستور صادر کرده است. چه بسا طوایف بی گناهی را دیده ام که با نهایت بی رحمی مورد چپاول و غارت واقع شده اند در این ارتباط سران و ریش سفیدان بارها به من گفته اند از تبعه روس بودن نفرت دارند اما حاکم استرآباد آنها را به شورش وادار می کند به این سبب اینطور وانمود می کنند که قبیله گوکلان هر سال از پرداخت باج استنکاف نموده و از فرمان دولت سرباز زده است.
برنامه اقتصادی دولت رضاشاه در مورد ترکمن ها این بود که با اجرای برخی برنامه ها سعی داشت که مردم ترکمن ها از حالت عشایری و کوچ رو بودن تغییر داده، و یکجانشینی و کشاورز پیشه و زراعت پیشه بار آورد و برنامه سیاست سرکوب، اسکان و تخته قاپو کردن عشایر را مخصوصا در ترکمن صحرا به اجرا درآورد..
در آن روي سکه این سیاست (اسکان عشایر) انحصار طلبی و چشم طمع رضاشاه به زمینهای حاصلخیز ترکمن صحرا مخفی بود . پس از تصرف زمینها دوره بیگاری شروع شد با توجه به سختی این روزها شاید بتوان این دوران را دوران سیاه ترکمن صحرا نامید. دورانی که مباشرین و ماموران املاک مردم را وادار می کردند در زمینهای زراعی بیگاری کنند و محصولات اندک کشاورزان خرده مالک را نیز به زور به قیمت ارزان خریداری ميكردند زیرا خریدار انحصاری محصولات وقت دولت رضاشاه بود. در این زمان ماموران املاک و زمین ها به عنوان نیروهای سرکوبگر عمل می کردند هر روز صبح مباشران املاک اهالی هر روستا را به زور شلاق جمع کرده و دسته دسته زنان و مردم از پیرو و جوان و کودک را به سرکار اجباری می بردند..
از سیاستهای دیگر رضاخان کشف حجاب بود که مخصوصا در میان اقلیت ها و قومیتهای گوناگون که لباس آنها با دیگر اقوام و فارسی زبانان متمایز بود و اجرای این سیاست سخت بود. از طرفی ترکمن ها مسلمانان متعصب بودند و حرف حرف آخوندهای ترکمن بود که بخاطر توصیه های مذهبی و دستورات قرآنی مجبور بودند در مقابل این جبر ایستادگی کنند..
اقدامات نظامی رضاشاه در میان ترکمانان:
. رضاخان دو سیاست «تخته قاپو» و « خلع سلاح» را علیه عشایر انتخاب و همزمان اجرا کرد. وی قسی القلب ترین افسران ارتش خود را برای اجرای این دو سیاست انتخاب نمود. داستان رفتارهای غیرانسانی و کشتارهای وحشیانه ارتش رضاخان در برخورد با عشایر بسیار تلخ و دردآوربود. کافی است بدانیم که سپهبد امیراحمدی لقب قصاب لرستان، سپهبد جان محمدخان قصاب ترکمن صحرا و سپبهد شیبانی لقب قصاب بویراحمد و تعدادی دیگر از افسران ارتش نیز افتخار لقب قصابی در مناطق دیگر کشور را به دست آوردند.
عملیات علیه ترکمن ها در سال 1304 آغاز شد، طبق گزارش ها وقتی سرتیپ جان محمدخان دولو، با نیروی عظیمی مشغول پیشروی در دشت ترکمن بود. مرتکب شنیع ترین خشونتها شد. در هر دهکده ای تعدادی از مردم به دار آویخته شدند و اموالشان به غارت رفت. هر یک از افسران با دستی پُـر که حاصل غارت قبایل ترکمن بود بازگشته بودند و سرتیپ دولوشخصا تركمن ها را به گلوله مي بست، از این رهگذر ثروت زیادی انباشته بود. وقتی که ترکمن ها از اجرای همه خواسته های رضاخان اعم از تحویل فوری همه سلاح ها و اطاعت از مقامات مرکزی سرباز زدند. رضاخان به سرکوبی قطعی و نهایی آنها گرفت برای تصرف منطقه ترکمن صحرا ازسوي کمش تپه، گنبدکاووس، 4ستون نظامی را آرایش دادند. 1ـ ستون اول به فرماندهی سرتیپ زاهـدی 2ـ ستون دوم به فرماندهی سرهنگ حکیمی 3ـ ستون سوم تحت امر سرهنگ علی اصغر جهان بینی 4ـ ستون چهارم تحت امر سرهنگ جان محمدخان،.
علاوه بر این چهارستون سرگردامیرپاشایی هم فرمانده سواران بود. ترکمن ها هم برای مقابله با سپاه حکومت سه یگان تشکیل دادند. 1ـ جعفربای ها(2هزارنفر) به فرماندهی نفس سردار 2ـ آتابای ها (2هزارنفر) به فرماندهی گوکی صوفی 3ـ گوگلانها(500نفر) به فرماندهی الهیارخان با استقرار قشون سرتیپ زاهدی در بندرگز وی ابتدا با تعدادی از سران ترکمن از جمله ارازقربان دیدار کرده و از آنان خواست سلاح های خود را بر زمین نهاده خود را تسلیم نمایند.
این گروه در اولین عملیات خود خواجه نفس را در هم کوبیدند سپس به روستای سلاخ به راه افتادند. در سلاخ ترکمن ها دور ده سیم خاردار کشیده و دو طرف سیم ها نیز خندق هایی به عمق 2متر حفرکرده بودند به همین جهت در حین درگیری تعدادی از سربازان تحت امـر زاهدی کشته شدند. اما در میان آتش و خون سلاخ را فتح کردند . پس از این عملیات سرگرد منوچهر امیرپاشایی ستون خود را به سوی آق قلعه به حرکت درآورد و با رفتن این عده ، اوبه سلاخ را به خاطر مقاومت « آنه گلدی سردار» که فرمانده مقاومت کنندگان در خواجه نفس نیز بود به آتش کشیدند. آنه گلدی بعد از این شکست واحدهای خود را به ناحیه « آلتین توقماق» برد و مقاومت خویش را ادامه داد. در نهایت امر پس از مدتها مبارزه مردانه در شمال روستای قارقی توسط یکی از ترکمن های که به استخدام ژاندارمری رضاشاه در آمده بود به قتل رسید. لازم به ذکر است وی قبل از مرگ با «خان جنید» آخرین خان خیوه که علیه کمونیست ها جنگیده و پس از شکست به ایران گریخته بود در روستای اگری بوغاز دیدار و ملاقاتی داشت تا با حمایت یکدیگر مقاومت ترکمن های ایران را سازمان دهند ولی این دیدار حاصلی به بار نیاورد و عاقبت جنیدخان به افغانستان گریخت پس از آنکه سپاهیان رضاشاه مناطق اصلی ترکمن صحرا (خواجه نفس ، کمیش تپه ، آق قلا، سلاخ، امچلی) را فتح کردند در 4 آبان 1304 همگی در گنبدکاووس به هم پیوسته و جشن پیروزی برپا كردند .
حکومت رضاخان پس از سرکوب شورشها ضمن انتشار اعلامیه ای در منطقه ترکمن صحرا حکومت نظامی اعلام و با قدرت شروع به خلع سلاح ترکمن ها کرد که در پایان حدود 6000 قبضه اسلحه های گوناگون و نزدیک به 20هزارفشنگ نظامی گردآوری شد.
در منطقه گلی داغ و مراوه تپه نیز سربازان رضاخان جنایت آفریدند در جریان حمله رضاخان به ترکمن صحرا ستونی از طرف بجنورد و آشخانه وارد منطقه گلیداغ شده بودند آنها پس از رسیدن به روستای یانبلاغ روستای خالی از سکنه را به آتش کشیدند. تمام خانه ها را در حریق سوزاندند. آنها به این جنایت هم راضی نشدند وقتی که به قبرستانی رسیدند چوبهای بالای سرقبرمردها را کنده و به آتش کشیدند.
ترکمانان و مجلس شورای ملی
در دوره اول مجلس شورای ملی ترکمن ها در مجلس نماینده نداشتند. در مجلس دوم که در آبان ماه 1288 هجری شمسی گشایش و به کابینه سپهدار رای اعتماد داد و یپـرم خان را نيز رئیس نظمیه تهران قرار داد. آدینه جان آخوند جعفربای نماینده ترکمن ها در مجلس شورای ملی بود. در دوره سوم مجلس شورای ملی قاضی افغان نماینده ترکمن صحرا بود. در مجلس چهارم که اول تیرماه 1300هجری شمسی توسط احمدشاه قاجار تاسیس گردید و در 30خرداد 1302 پایان یافت. مهمترین حادثه این مجلس ابقای رضاخان در وزارت جنگ و افزایش بودجه نظامی برای سرکوب شورشهای عشایر بود در مجلس پنجم ترکمن ها نماینده نداشتند. از شروع دوره ششم تا پایان دوره هفتم و از اول دوره نهم تا پایان دوره شانزدهم مجلس ، محمدآخوند داز جرجانی (گرگانی) نماينده تركمن ها بود، محمد آخوند گرگانی فرزند آتاجیق بای او در سال 1261 هجری شمسی در روستای چن سولی از توابع آق قلا در خانواده ای سرشناس متولد شد. تحصیلات ديني خود را در بخارا به اتمام رسانید سپس بواسطه ذکاوت و مراودت با اهالی استرآباد زبان فارسی را آموخت. وي استعداد درخشانی داشت طی 10 دوره و به مدت 20سال در زمان رضاخان پهلوی و پسرش محمدرضا نماینده مردم دشت گرگان یموت و گنبدکاووس در مجلس شورای ملی بود. محمدآخوند از جمله نمایندگان پرسابقه مجلس بود و در دوره نهم جزء فراکسیون مستقل و در دوره شانزدهم و در زمان دکتر محمدمصدق جزء فراکسیون اقلیت بود. او همواره برای عدالت خواهی و تحقق خواسته های مردم همراه گروه اقلیت مجلسی فعالیت می کرد و هرگز جز گروه و فراکسیون اکثریت که همگی تملق گوی شاه بودند، نشد. می گویند رضاشاه صداقت، به رک گویی، امانتداری و مردم سالاری محمدآخوند پي برده بود.مجمد آخوند گرگانی مخالف سرسخت کمونیسم و فعالیتهای کمونیستی در حوزه انتخابی اش بوده و قبایل و تیره های مختلف ترکمن ها را كه با یکدیگر در نبرد بودند ، به وحدت و برادری و به آرامش دعوت میکرد. در آغاز نهضت سلطنت رضاشاه و در آخرین روزهای شاهان قاجار در تمام نقاط ایران ملوک الطوایفی حاکم بود کشور از امنیت لازم برخوردار نبود و در قسمت شمال و دشت گرگان و ترکمن صحرا نیز دولتهای روس و انگلیس در جهت ایجاد اختلاف در بین قبایل مختلف ترکمن تلاش میکردند.محمدآخوند گرگانی بعنوان نماینده مردم و نماینده دولت در ایجاد امنیت و برقراری اتحاد و اتفاق بین مردم بسیار مفید و تاثیرگذار بود وی از شخصیتهای برجسته سیاسی و دینی ترکمن بود و دربين قبایل مختلف ترکمن احترام خاصی داشت. او در مدت نمایندگی خود خدمات ارزنده ای برای مردم منطقه انجام داد. مردم ترکمن صحرا مبارزات او را برای جلوگیری از اقدامات شاه برای تصرف و تملک زمین و مرتع فراموش نخواهند کرد..
در حاشیه نشست 73 جمعیت فرهنگی هنری مختومقلی کلاله
ـ نوریاغدی زیارتی شاعر عضو جمعیت مختومقلی کلاله در اقدامی شایسته با قرائت یکی از سروده های خود از زحمات و تلاش های استاد مردانی از قشقایی های ترک زبان شیراز که بخاطر تحقیق درباره ریشه های فرهنگ لغات ترکمنی در کلاله سکونت دارد، تجلیل کرده قطعه شعر مذكور را به ايشان تقديم كرد و این موضوع با ابراز احساسات گرم شرکت کنندگان در مراسم روبرو شد.
ـ به مناسبت بررسی موضوع تاریخی دراین نشست، جمعیت مختومقلی از مترجم و پژوهشگر تاریخ ترکمن انادردی عنصری تقدیر کرد..
ـ از نوجوانان روستای دهنه محمد حنیف عرازی، یاسین آرام دهنه و متین قلـی بخاطر قرائت آياتي از کلام ا… مجید و قطعاتی ازآثار مختومقلی فراغـی تجلیل شـد..
ـ حضور مسئولان و اعضای تشکل های فرهنگی هنری و جمعی از فعالان فرهنگ وادب ترکمن صحرا بخصوص گنبد در این جلسه از ویژگیهای برتر نشست 73 مختومقلی کلاله بود..
.ـ در این نشست کتاب شعـر حاجی مراد آق از فعالان فرهنگ و ادب گنبدكاووس به علاقمندان آثار ادبی معرفی گردید.
ـ انجمن موسیقی اصیل ترکمنی وابسته به ارشاد اسلامی کلاله اعلام کرد روزهای سه شنبه هر هفته کلاس آموزش دوتار بوسیله دکتر مجید تکه در مجتمع فرهنگی هنری ارشاد اسلامی کلاله دایر است علاقمندان برای ثبت نام و کسب اطلاعات بیشتر می توانند با شماره تلفن 09111795612 تماس برقرار نمایند.
.ـ در این جلسه شاعران : طواق خدمتگزارـ منصور طبری ـ نوریاغدی زیارتی ـ رجب مختوم ـ ملاتاجی ایزدی ـ موسی قزلجه ـ آق محمد بدراق نژاد و جبار مارامائی قطعاتی از سروده های خود را قرائت کردند.

گزارش از: حاجي محمد خدري

Advertisements

ممنون از دیدگاهی که گذاشتید.

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s

%d وب‌نوشت‌نویس این را دوست دارند: