هنر در دوران ترکمنان سلجوقی


ابریق، هنر فلزکاری دوره سلجوقی

ابریق، هنر فلزکاری دوره سلجوقی

…  هنر و صنایع در دوره امپراتوری ترکمنان سلجوقی و خوارزمشاهیان بخشی از تاریخ  هنر سلسله ترکمنان است که شامل سال‌هایی می‌شود که این سلسله‌ها در آسیای مرکزی، ایران و آناتولیصاحب قدرت بودند و نیز شامل ادواری است از شکوه و عظمت تاریخ ترکمنان در دوره سلجوقیان در فلات ایران است که در مجموع بیش از دو سده به طول انجامید.

نوآوری‌های معماران در دوره ترکمنان سلجوقی در فلات ایران، در این دوره از هند تا آسیای صغیر نتایج و پی‌آمدهای وسیعی در بر داشت؛ و هنرمندان در گسترهٔ وسیعی از هنرها، شامل نساجی و سفالگری، عاجکاری، فلزکاری با ویژگی‌های منطقه‌ای آثار ماندگاری را خلق کردند.

در عصر امپراتوری بزرگ ترکمنان سلجوقی هنر معماری به شکوفایی و کمال نسبی خود می رسد و هنرمندان و معماران آثار فراوانی بوجود می آورند. در این دوره از تلفیق حیاط چهار ایوانی و تالار مربع گنبددار (چهارطاقی)، مسجد بزرگ سبک ایرانی ترکمنان اوغوزی بوجود آمد. بگونه‌ای که حیاط مرکزی و چهار ایوان اطراف آن اساس معماری مذهبی اهل سنّت در گستره مناطق ایران گردید. نماسازی دیوار بناها با آجر بود و از امکانات هنری آن استفاده می‌شد و نقوش متنوعی از آجر به‌وجود می‌آورند. هنر آجرتراشی و تزئین بناها با آجرهای تراشیده شده از قرن پنجم هجری از آسیای مرکزی تا فلات ایران رواج پیدا میکند. این سبک از معماری تا اواخر قرن ششم ادامه یافت تا کاملتر گردید. در اواخر عهد سلجوقیان ترکمن ترئینات گچ بری و رنگ آمیزی رواج و اهمیت زیادی پیدا کرد. کاشی لعابدار فیروزه‌ای در تزئین معماری بکار گرفته شده تا دروره سلاطین قره قویونلی و آق قویونلی ادامه پیدا کرد. برای نمونه مسجد کبود (گؤک مسجید) یکی از سبکهای باقیمانده از دوره امپراتوری سلجوقیان ترکمن می باشد که آخرین تعمیر آن توسّط سلجوق بیگم در اواخر قرن چهاردهم بانجام میرسد.

تندیس یک جنگجوی سلجوقی

تندیس یک جنگجوی ترکمن سلجوقی

سلجوقیان در بکارگیری گنبد دوپوسته سعی زیادی داشتند و نوع جدیدی از پایه را برای آن در نظر گرفتند. علت بوجود آمدن گنبد دو پوسته، فضای داخلی و قالب خارجی بود. گنبد داخلی نیمکره‌ای بود ولی گنبد بیرونی به شکل بیضی نسبتاً نوک تیزی اجرا می‌شد. نمونهٔ چشمگیر آن در این مورد گنبد سانجار بابا (سلطان سنجر) در استان ماری جمهوری ترکمنستان (مرو قدیم) و همچنین گنبد مسجد جامع اصفهان است.

بنای مدرسه از جمله بناهای مذهبی اهل سنّت در این دوران بود. مدرسه در سرتاسر امپراتوری سلجوقی گستریش پیدا کرد و دارای ویژگی‌هایی گشت از جمله صحن چهار ایوانی که ریشه قدیمی در منطقه مسخّر شده داشت. از معروف‌ترین مدارس، مدرسه نظامیه بغداد بود و نیز در خوارزم، مرو قدیم، اصفهان، نیشابور، بلخ، بصره و. … از دیگر بناهای مذهبی اهل سنّت سلاطین ترکمنان سلجوقی بود. نمونه های آن بناهای آرامگاهی بودند که در این دوران ساخته شدند.

معماری غیرمذهبی نیز همدوش با معماری اسلام بکار می‌رفت. معماری غیرمذهبی رایج در دورهٔ سلجوقیان کاروانسراها هستند که دارای صحن بزرگ و چهار ایوان است. دورهٔ سلجوقی دورهٔ توازن و تعادل معماری فلات ایران با توران زمین بود که از تجارب پیشین بهره می‌گرفت و الگوهای تازه‌ای برای آینده ایجاد می‌کرد.

از مساجد این دوره از معماری محتشم سلجوقیان می‌توان به مسجد ماری (مرو)، مساجد و مدرسه های خوارزم، مسجد جامع اصفهان، مسجد جامع اردستان، مسجد جامع گلپایگان، مسجد جامع قزوین و از مدارس، مدرسهٔ خارجرد را نام برد. از بناهای غیرمذهبی که بیشتر کاروانسرا هستند می‌توان رباط شرف، رباط انوشیروان، رباط ملک (سمرقند بخارا)، قزل رباط (قزل آرواد [این کلمه را در دوره شوروی سابق به «بانوی سرخ» تعبیر کرده بودند!] در جمهوری ترکمنستان) و از برج‌ها و مقابر این دوره که به شکل تپه ساخته شده‌اند، و دو طبقه بوده‌آند، مقابر دایره شکل سه گنبد در ارومیه و برج مدور مراغه و از مقابر نقشه ترک‌دار، مقبره پیر، گنبد سرخ و گنبد علویان و از مقابر چند ضلعی، گنبد علی در ابرقو، گنبد کبود در مراغه و از برج‌ها، برج دماوند، برج غربی و شرقی خرقان و برج مهماندوست  و مناره کؤنه اورگنچ در استان داش اوغوز را نام برد.

برج خرقان ساخته شده در ۱۵۰۳ م.

برج خرقان ساخته شده در ۱۵۰۳ م.

.انواع متنوعی از سفالینه‌ها کمی پس از روی کار آمدن سلجوقیان در ایران ظاهر شد. مراکز عمدهٔ آن در ایران شهر ری و کاشان بود که با هم کمی تفاوت داشتند. در دورهٔ سلجوقی، هنر و فن فلزکاری نیز به شکوفایی و توسعه ویژه‌ای دست یافت و شاهکارهایی از این هنر صناعی در موزه‌های مختلف دنیا وجود دارد. در خوشنویسی خطی که قرآن به آن نوشته می‌شد هنوز خط کوفی بود اما رشد خط کوفی ایرانی در عهد سلجوقی به شیوایی خاصی رسید و شیوه ایرانی خط کوفی را پدید آورد. در همین عصر هم شاهد تذهیب در لابه لای حروف خطوط و سطرها نیز هستیم. شکل‌هایی که در تذهیب استفاده می‌شود بیشتر شامل نقش‌های گیاهی و بخصوص نقوش معروف به اسلیمی است.

Advertisements

یک پاسخ to “هنر در دوران ترکمنان سلجوقی”

  1. تیمور نجم الرین Says:

    ساغ بولونگ- دگیشلی و گرگلی …


ممنون از دیدگاهی که گذاشتید.

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s

%d وب‌نوشت‌نویس این را دوست دارند: