رفتار سیاسی قوم ترکمن


یک ترکمن
یک ترکمن اصیل

حکیم قارقی: مقاله ای که هر چند در سال 1381 منتشر شده، ولی مطالعه آن خالی از لطف نیست؛ اگرچه حاوی اطلاعاتی باشد که از نظر ما نادرسته!
ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ
اثری از دکتر محمدرضا حافظ نیا؛ دانشیار جغرافیای سیاسی دانشگاه تربیت مدرس (اطلاعات کامل ایشان در وب سایت شخصی اش موجود است)
و حسن پیردشتی؛ دانشجوی دکترای جغرافیا، دانشگاه تربیت مدرس
ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ
مجله علمی – پژوهشی دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه اصفهان؛ که ظاهراً از سال 1388 به سه مجله پژوهشهای تاریخی، متافیزیک، و پژوهشهای زبان و ادبیات فارسی تفکیک شده است.

رفتار سیاسی قوم ترکمن

دکتر محمدرضا حافظ نیا (دانشیار دانشگاه تربیت مدرس تهران)

حسن پیردشتی (کارشناس ارشد جغرافیای سیاسی)

مجله علمی – پژوهشی دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه اصفهان

دوره دوم، شماره سی‏ام و سی و یکم، پاییز و زمستان 1381، صص 108 – 69

چکیده

ایران کشوری است با اقوام متعدد که نقش مهمی در امنیت کشور و همبستگی ملی ایفا می کنند. لازمه وحدت ملی در ایران، یکپارچگی بین اقوام و دولت مرکزی است. ایرانیان ترکمن که در شمال شرقی کشور زندگی می کنند به لحاظ نژادی، زبانی و ساخت اجتماعی تفاوتهایی با دیگر ایرانیان دارند اما این تفاوتها، -بجز مواردی که عوامل خارجی موجب تقویت تضادها و تفاوتهای موجود می شده است-نتوانسته است مانعی فرا راه تعاملات این قوم با سایر ایرانیان پدید آورد. این مقاله رفتار سیاسی قوم ترکمن را طی دوره های مختلف تاریخی مورد مطالعه قرار می دهد، همچنین عواملی را که موجب واگرایی و مرکزگریزی می شوند، برای تقویت همگرایی و گرایش به مرکز برای دستیابی به همبستگی ملی و یکپارچگی ارضی مورد پژوهش قرار داده است.

واژه‏های کلیدی:

قوم، قومیت، ترکمن، ایران، سیاست قومی

مقدمه – بررسی علل و عوامل و زمینه های تاریخی پیدایش مسأله قومیت و قوم گرایی و نیز ارزیابی سیاسی و قومی دولتهای حاکم بر ایران برای شناخت دقیق موضوع و فایق آمدن بر بی ثباتی سیاسی ناشی از تضادهای قومی ضرورت تام دارد. بر اساس این شناخت می توان تشخیص داد که چرا باید با وجود تغییرات اساسی در ساختار جامعه ایرانی در قرن حاضر مسأله قومیت‏ها در ایران همچنان یک عامل بی ثباتی تلقی شود.

در تاریخ ایران حکومتهای مرکزی همواره سازوکار خاصی را در کنش خویش نسبت به حکومتهای محلی و مرکزگریز و گروههای قومی و ایلات و عشایر در پیش گرفته اند. این کنشها واکنشهای متقابلی را در پی داشته که در تاریخ ایران به روابط حکومتهای محلی و مرکزی تعبیر شده و باعث تعاملاتی در روابط حکومتهای مرکزی و محلی و گروه‏های قومی با ساختارهای معیشتی و مناسبات تولیدی خاص و ساختارهای سیاسی قومی و ایلی و عشیره‏ای شده است.

قوم ترکمن یکی از اقوام ایرانی است که در شمال شرقی کشور ایران در استانهای گلستان و خراسان ساکن هستند و در طول تاریخ زندگی خود در این سرزمین دارای چنین وضعیتی بوده اند. در دورانهای متعدد تاریخی اقوام ترکمن به دلیل ظلم و ستمی که از اقوام دیگر و حکومتهای قدرتمند اطراف خود دیده اند، گاه با تشکیل یک اتحادیه ایلی و عشیره ای و یا اتحاد با اقوام دیگر، در کوچکترین فرصتی که راهی برای ابراز وجود پیش آمده، دست به عصیان و شورش و نافرمانی علیه قدرت غالب زده اند. از این رو تاریخ ایران مملو از جدال اقوام ترکمن با قددرتهای مختلف مهاجم بوده است که این وضعیت موجب جنگهای خونین فرسایشی بین سلاطین حاکم در فلات ایران و اقوام ترکمن شده که گاهی موجب قضاوتهای بی موردی درباره قوم ترکمن شده است که آنها را به عنوان اقوامی خشن، یا مهاجم معرفی کرده اند.

واقعیت این است که این قوم نیز همانند سایر اقوام ایرانی در طول تاریخ خود مورد ظلم و ستم و تعدی قرار گرفته است و همین عامل موجب آن شد، که این اقوام در مواقع ضعف حکومتهای مرکزی یا اقوام دیگر به فکر انتقام باشند. به همین دلیل در دوره های گذار تاریخی و ایجاد خلاء سیاسی و زوال دوران تمرکز سیاسی دست به شورش زده و با ایجاد اتحادهایی ایلی و قبیله ای، قبایل و روستاهای اطراف خود را مورد حمله و غارت قرار داده اند که نمونه‏های بارز آن را می توان در دوران گذار تاریخی در حکومت‏های صفویه، قاجار، زندیه، و… دید.

اما هر زمان که این قوم مورد توجه و نظر حکومتهای مرکزی قرار می گرفت نه تنها دست به شورش نزد بلکه به یاری آنها نیز شتافت. از جمله می توان به رفتار سیاسی ترکمن ها در زمان غزنویان، سلجوقیان و افشاریه اشاره کرد.

مقاله حاضر که به بررسی رفتار سیاسی قوم ترکمن می پردازد، حاصل تحقیقات میدانی و کتابخانه ای می باشد که با انجام مصاحبه ها و تکمیل پرسشنامه در منطقه انجام گرفته است و نتیجه آن به صورت اجمالی در این مقاله آمده است.

روش تحقیق – این تحقیق از نوع توصیفی-تحلیلی است که با پرسشها و فرضیه های زیر انجام شده است.

1- رفتار سیاسی قوم ترکمن از حیث همگرایی و واگرایی درون قومی چگونه است؟

2- رفتار سیاسی قوم ترکمن از حیث همگرایی و واگرایی ملی چگونه است و جنبه های افتراق و انگیزشها به منظور تمایز و جداانگاری قوم ترکمن نسبت به ایران چیست؟

3- زمینه های اشتراک و انگیزش توسعه و همبستگی های ملی قوم ترکمن چیست؟

فرضیه های تحقیق

1- هر زمان ترکمن از سوی اقوام و ملیتهای بیگانه مورد تهاجم قرار می گرفت اتحاد درون قومی و قبیله‏ای شکل یافته و هر زمان که از سوی بیگانگان مورد تهدید واقع نمی شد جنگهای قبیله‏ای بین آنها درمی‏گفت.

2- رفتار واگرایانه ترکمن ها بیشتر در مرحله گذار تاریخی شکل می گرفت که تحت این شرایط، احساس وطنی و همگرایی ملی تضعیف و رفتار واگرایی ملی تقویت می شده است که در این هنگام نقش شخصیتهای علمی-مذهبی قوم ترکمن و همچنین نیروهای کششی بیرونی (قول و مساعدت کشورهای ثالث) بر رفتار واگرایی تأثیر مهمی داشته است.

3- تقویت رفتار همگرایی ملی با تأکید بر مشترکاتی نظیر سرزمین، دین، آداب و رسوم و تضعیف نیروهای کششی بیرونی از طریق توسعه منطقه ای (اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی) که با فرا مرز تفاوت چشمگیر داشته باشد امکان پذیر است.

روش و ابزار گردآوری اطلاعات

در این تحقیق به طور عمده از روشهای کتابخانه ای، میدانی و مصاحبه با صاحب نظران و مقامات سیاسی و امنیتی منطقه و جامعه آماری استفاده شده است. ابزار گردآوری اطلاعات به طور عمده پرسشنامه، فیش و کارت مصاحبه بوده است.

مفاهیم کلیدی تحقیق

1- رفتار سیاسی (political behaviour)

این اصطلاح به فعالیت سیاسی افراد و پیامدهایی که این فعالیت برای نهادهای سیاسی دربر دارد، می پردازد. مطالعه رفتار سیاسی موضوعای ماند مشارکت یا عدم مشارکت در سیاست و رفتار رأی دهندگان، تکوین سلوک سیاسی و شکل گرفتن افکار عمومی را دربر می گیرد (آبراکرامبی و همکاران، 1367: 285).

2- همگرایی و واگرایی

همگرایی از جنبه سیاسی پویشی است که این پویش منجربه شرایطی می شود که گروهی از مردم یا مراکز مختلف تصمیم گیری در قلمرو جغرافیایی معین احساس نیاز به تشکیل اتحادیه ای کنند و به همگرایی دست یابند و کارکرد آن به قدری قوی است که به تغییر صلح آمیز وضع موجود به شدت کمک می کند(3/ ص 89). در نقطه مقابل این مفهوم، واگرایی وجود دارد.

3- قوم

عبارت از یک جمعی انسانی مشخص با یک افسانه اجدادی مشترک، خاطرات مشترک، عناصر فرهنگی، پیوند با یک سرزمین تاریخی یا وطن و غیر آن (4/ ص 186).

4- هویت قومی

هویتی است متکی بر شرایطی که در برخی اوضاع و احوال ساختاری به وجود می آید تا در خدمت پیشبرد منافع مادی و سیاسی قرار گیرد که وفاداری، دل مشغولی و هدف اساسی آنها قومی است (2/ ص 172).

نظریه‏های مختلف در مورد گروه‏های قومی

1- نظریه استعمار داخلی و یکپارچگی سیاسی

مفهوم استعمار داخلی که بر وجود رابطه ای نابرابر میان یک قلمرو فرهنگی سلطه گر و یک یا چند قلمرو فرهنگی تابع در درون یک نظام حکومتی دلالت دارد، در نوشته های مارکسیست هایی نظیر لنین و گرامشی، مطرح شد. این مفهوم را غیرمارکسیست ها هم مورد بررسی قرار داده یا به کار برده اند و می توان کاربرد آن را در نقاط مختلف جهان توسعه یافته و جهان در حال توسعه یافت (25/ ص 247). این نظریه با حکومتهای گوناگون منطقه ترکمن نشین مطابقت دارد.

2- نظریه تکثرگرایی، حامی برابری یا مساوات طلبانه

در یک جامعه چند قومیتی که از طریق اصول (تکثرگرایی و مساوات طلبانه) هدایت می شود، گروههای قومی تبدیل به گروههای ذی نفع سیاسی می شوند که بر سر منافع اجتماعی با یکدیگر رقابت می کنند. از لحاظ نظری این تفاوتهای رقابت برانگیز در متن مجموعه ای از ضوابط سیاسی که مورد قبول همگان قرار دارد، بوده و از این رو شکافها و تفاوتهای جدی بین گروهها را کاهش می دهد. بدین صورت که، تمام گروهها نسبت به یک نظام سیاسی مشترک و واحد وفادار می باشند، و در داخل نظام اقتصادی واحدی مشارکت می جویند و مجموعه یکسانی از ارزشهای قومی را ادراک می‏کنند (25/ ص 237). این نظریه می تواند در جامعه ترکمن کارایی لازم را داشته باشد.

3- نظریه سیاست‏های ترجیحی قومی

غرض از این نظریه سیاستها و برنامه های ارتقای وضعیت اقتصادی و آموزشی اقلیتهای قومی است که در گذشته به شدت و به کرات قربانی تبعیض بوده اند. برای جبران این لطمات، اقدام به ترویج مساوات در دسترسی به نهادهای عمده و اصلی اجتماعی و توزیع مناسبتر قدرت و ثروت در جامعه دارای تنوع قومی شده است. سیاستهایی با اهداف مشابه در دیگر جوامع چندقومیتی به اجرا گذاشته شده است (25/ ص 242-241).

در تحلیل نهایی باید گفت که تمامی سیاستهای مربوط به روابط نژادی و قومی تجلیاتی از قدرت -به ویژه قدرت گروه مسلط- هستند. ون دنبرگ بیان داشته است که: «سیاستهای دولت در قبال گروههای قومی و مسأله قومیت به مثابه یک اصول در پیوستگی و انسجام دولت تنوع زیادی دارد. ولیکن بسیاری از این تنوعها در قالب منافع مادی طبقه حاکم که عوامل متعدد محیطی، تکنولوژی و سیاسی نیز در آن دخالت دارد، قابل توضیح است». وی سپس در بحث از ساختار قدرت، ماهیت نهایی روابط بین گروهها در یک جامعه چندقومیتی و شکل سیاست حاکم را با یکدیگر مربوط می داند (11/ ص 251).

4- نظریه رقابت بر سر منابع

بر اساس این رهیافت ادغام سیاسی گروههای قومی در داخل یک دولت-ملت خاص، چارچوبی فراهم می‏سازد که در آن رقابت بر سر منابع ویژه مشاغل دولتی انگیزه عمده کشمکش میان قومی را به وجود می آورد. هویت یابی قومی به عنوان اساس اقدام جمعی، زمانی تحقق می پذیرد و حفظ می شود که امتیازات آشکاری وجود داشته باشد که با تکیه بر هویت قومی بتوان برای دست یافتن به آنها با دیگران رقابت کرد. این رقابت میان گروه‏های قومی عامل بسیج قومی است و منجربه تشکیل سازمان‏های قومی و افزایش هویت‏های قومی می‏شود (2/ ص 348).

5- نظریه رقابت نخبگان

به نظر پال براس نخبگان قومی نه تنها با استفاده از میراث فرهنگی گروه، هویت قومی متمایزی می سازند، بلکه در رقابت برای کسب قدرت سیاسی بین گروههای قومی نیز شکاف ایجاد می کنند. براس می گوید: متون گذشته به این مبارزات و تقسیمات در داخل گروههای قومی درجه کافی نکرده است. به نظر او نخبگان در فرآیند ایجاد تغییر و تحول در اشکال ارزشها و شیوه های رفتاری و تبدیل آنها به نمادهای سیاسی بر سر کنترل وفاداری گروه قومی به سرزمین با یکدیگر در داخل گروه به رقابت می پردازند. نخبگان هنگام بسیج گروه قومی علیه رقبا یا دولت مرکزی تلاش می کنند تا نمادهای چندگانه گروه را به صورت منسجم و واحد در آورند و استدلال می کنند که اعضای گروه نیز نه تنها از یک جنبه بلکه از جنبه های مختلف با سایرین متفاوت هستند (2/ ص 351).

موقعیت جغرافیایی ترکمن صحرا

این منطقه در کرانه های رود گرگان قرار دارد و از این رو «دشت گرگان» خوانده می شود. دشت گرگان که بخش اعظم استان گلستان را تشکیل می دهد، موطن اصلی ایرانیان ترکمن می باشد. برخی از اینان در بخش شمال استان خراسان زندگی می کنند. لذا این نواحی (دشت گرگان و شمال غربی استان خراسان) را که شامل دو بخش کوهستانی در شرق و دشتی در غرب است، ترکمن صحرا نامیده اند. از یک سو موقعیت جغرافیایی و از سوی دیگر ویژگیهای مذهبی، فرهنگی، زبانی و قومی ساکنان این ناحیه، چهره ای ویژه به آن بخشیده است. بخش کوهستانی ترکمن صحرا که در شرق آن قرار دارد، شامل روستاهای بخش کلاله و روستاهای گلیداغ و مراوه تپه در استان گلستان و نواحی راز و جرگلان در شمال غربی استان خراسان است. بخش دشتی ترکمن صحرا همان دشت گرگان است که قسمت غربی آن مجاور دریای مازندران و پایین تر از سطح دریا قرار دارد (21/ ص 217). حد شمالی ترکمن صحرا را رود اترک و مرز جمهوری ترکمنستان و حد جنوبی آن خاکریز شاه مرز می باشد که خاکریزی است که در حاشیه دهات «استرآباد» به موازات رود سیاه آب حفر گردیده و از قدیم مرز مشترک قریه های فارس نشین و ترکمن است. رابینو معتقد است که این خاکریز در زمان ناصر الدین شاه قاجار حفر گردیده است (26/ ص 2).

ویژگی‏های قوم ترکمن

1- تقسیمات قبایل و طوایف ترکمن در ایران

در حقیقت ترکمن ها را می توان یک «گروه قومی» بزرگ به حساب آورد که شامل قبایل بسیاری است و کل جمعیت آن به بیش از یک میلیون و نیم می رسد. هر قبیله ترکمن خود به طوایف و زیرطوایف متعددی تقسیم می شود که تمام آنها جد مشترک دارند (17/ ص 57).

گوگلان ـ که جزء حکومت استرآباد است، محل سکنای ایشان از سرحد گنبد قابوس تا گلیداغ ادامه دارد. گوگلان اصلاً به دو شعبه بزرگ قای و دودوغه تقسیم می شوند. آنها تا حدی نظام پیشین را از دست داده اند. طایفه گوگلان بیشتر در نواحی کوهستانی گرگان و یک قسمت در اطراف (بخشهای مرزی) بجنورد (در منطقه جرگلان) سکونت دارند (6/ ص 300).

یموت ـ در ساحل شرقی و بعضی از جزایر دریای خزر ساکن هستند و ابتدا به اسم «گرگان یمود» و یموت های گرگان شناخته شده اند (6/ ص 292).

برعکس گوگلان ها که ساکن نواحی کوهستانی مناطق شرقی هستند، یموت ها ساکن دشت هستند (10/ ص 38). ایل یموت از دو طایفه جعفربای و آتابای تشکیل می شود.

تکه ـ طایفه تکه بیشتر در جمهوری ترکمنستان اقامت دارد. اما عده ای از آنها در اطراف گنبد کاووس و در جرگلان بجنورد سکونت دارند. تکه‏ها نیز مانند یموت‏ها گروه گسترده ای هستند و به دو بخش تکه های خیوه و تکه های آخال تقسیم می شوند. تکه های ساکن ایران از تکه های آخال هستند (17/ ص 62).

2- تاریخچه تحول قوم ترکمن

دشتها و استپ های منچوری و مغولستان در شمال آسیا، مکان اولیه ترکمن ها به شمار می رود. شرق شناسان منشاء نژادی ترکمن ها را نژاد زرد و زبان آنها را جزء زبانهای آلتائیک (اورال آلتائی) ذکر کرده اند. در تورات و تواریخ اسلامی آمده است که حضرت نوح (ع) زمین رابه سه قسمت تقسیم کرد و هر کدام را به یکی از فرزندان خود به نامهای حام، سام و یافث واگذار واگذار نمود که سهم یافث مشرق زمین بود (16/ ص 46).

در نتیجه عوامل گوناگون ترکمن های ناحیه اسپیجاب (اسپیجاب منطقه حایل بین دو قوم ترکان اوغوز و قارلیق بوده است) به سوی غرب مهاجرت کردند. مهمترین علت این مهاجرت فشار امپراتوران چین از سوی شرق بوده است. علاوه بر مسأله فوق ظهور اسلام نیز عامل مهمی نیز در تشدید این مهاجرت بوده است. جنگجویان اسلام بعد از پیروزی بر مناطق ترک نشین، عده ای از این اقوام را به عنوان غازیان اسلام با خود همراه ساخته که این روند در مهاجرت آنها مؤثر بوده است. به این ترتیب در قرن سوم و چهارم هجری سیل عظیمی از ترکان از سرزمین باستانی خود (حوزه شرقی سیردریا یا جیحون) جدا شده و به سوی (غرب) نواحی سیحون و جیحون و شمال خراسان بزرگ کشیده شدند (22/ ص 17-16).

مهاجرت ترکمن ها به سوی رود اترک و گرگان در قرن نهم هجری آغاز گردیده است. در آن ایام گوگلان، یمرلی و آل علی به جلگه های اطراف کوپت داغ کشیده شدند. اندکی بعد ترکمن های ساریق، ارسای و سالر به جلگه های اطراف قوچان و بجنورد روی آوردند و این کوچ و مهاجرت تا امضای قرارداد مرزی آخال بین ایران و روسیه در سال 1881 میلادی ادامه داشت (27/ ص 7).

بعد از قرارداد آخال بر اثر فشار خونین خیوه و روس‏ها سیل مهاجرت به نواحی رود اترک و گرگان افزایش یافت. نتیجه این امر ایجاد جنگلهای داخلی بین ساکنان قبلی این نواحی با تازه واردان بود. یموت ها به گوگلان ها فشار آورده آنها را به سمت کوههای گلیداغ راندند و از سوی دیگر به علت ایجاد جنگ بین ترکمن ها و همسایگان جنوبی آنها یعنی ولایتی ها (ساکنان کردکوی و بندر گز و…)، به تدریج ترکمن ها تا نواحی قره سو و شمال علی آباد گسترش یافتند (17/ ص 21).

هم اکنون ترکمن های ایران در استان گلستان از شرق دریای خزر تا ناحیه مراوه تپه و از سمت جنوب شرق تا کوههای پالیزان سکونت دارند. گروهی از ترکمن ها ساکن جرگلان بجنورد هستند که در نتیجه جنگ جهانی اول و انقلاب بلشویکی شوروی به این سمت مهاجرت کرده اند (17/ ص 22-20).

3- جمعیت ترکمن‏ها

تعیین تعداد جمعیت ترکمن های ایران در دوره های گوناگون تاریخی بسیار دشوار است؛ زیرا اطلاعاتی که در این باره وجود دارد، بسیار متناقض است (24/ ص 15).

طبق اطلاعاتی که استانداری گلستان در اختیار گذاشته است، حدود 33 تا 36 درصد جمعیت استان گلستان را ترکمن‏ها به خود اختصاص داده اند. بر طبق آخرین سرشماری رسمی کشور در سال 1375 جمعیت استان گلستان حدود 1426288 نفر بوده است که با حساب 33 تا 36 درصد جمعیت استان، جمعیت ترکمن ها باید حدود 470675 الی 513463 نفر باشد.

در بعضی منابع خارجی جمعیت ترکمن های ایران 1000000 نفر ذکر گردیده است (31/ p.1-5). به هرحال امکان تخمین صحیح جمعیت ترکمن و یا سایر اقوام ایرانی به دلایل مختلف از جمله امنیتی-سیاسی-نظامی وجود ندارد. این آمارها به صورت تخمینی و خام است.

4- زبان ترکمن

ترکمن ها زبان خود را «ترکمن دیل» یا شاخه «جنوب غربی» زبان ترکی شناخته و قرابت زبان شناختی آن را با ترکی آذربایجان و ترکیه بیش از قرابت آن با زبان ترکی سایر ملتهای آسیای مرکزی مانند قرقیز، ازبک و قزاق دانسته اند. زبان ترکمنی مانند زبان آذربایجان و ترکیه به طور گسترده ای با زبانهای عربی، فارسی و روسی آمیخته شده است (21/ ص 222).

زبان ترکمنی جزء شاخه های زبان ترکمنی در گروه زبانهای اورال-آلتائیک قرار دارد .زبانهای اورال-آلتاییک زبان ساکنان ترکستان چین می باشد که یکی از شاخه های آن زبان ارغوزی می باشد که ریشه زبان ترکمنی امروزی از آن است (6/ ص 354-353).

5- ساختار اجتماعی و قبیله‏ای ترکمن‏ها

در سازمان اجتماعی ترکمن ها قشربندیهای اجتماعی شناخته شده در جوامع دیگر مشاهده نشده است. همه ترکمن ها حتی آنان که از طریق هم مکانی جذب جامعه آنان شوند، به عنوان یک کل از فرزندان اغوزخان محسوب می شوند. از نظر اجتماعی در گذشته همه در یک رده قرار می گرفتند، یکدیگر را برادر می خواندند، به طور یکسان از امکانات اقتصادی مانند مرتع و آب استفاده می کردند (21/ ص 226).

گروههای مختلف ترکمن در مکانی به نام «اُبه» زندگی می کردند. هر اُبه به مثابه یک آبادی شامل 25 تا 100 خانواده خویشاوند بود. خانواده‏های غیرخویشاوند که به آنها «گونگشی» گفته می‏شد نیز در اُبه زندگی می‏کردند. «اُبه» دارای سرزمینی بود که از آن برای چراگاه، کوچ و آب دادن استفاده می شد. طایفه در حقیقت از اتحاد چند اُبه به وجود می‏آمد. اتحاد چند طایفه یک قبیله را شکل می‏داد و ایل از اتحاد چند قبیله ایجاد می‏شد. پدر نقش اصلی را در خانواده ترکمن به عهده داشت و هنوز دارد. این نقش در گروههای بزرگ ترکمن یعنی اُبه، طایفه، قبیله و ایل وجود داشت. این سازمان در دهه 1320-1310 به تدریج در میان ترکمن ها از میان رفت (17/ ص 193).

6- ساختار سیاسی ترکمن ها

ترکمن ها هیچ گاه (بجز دوره کوتاه اواخر دهه 1850م تا اوایل دهه 1880) تشکیلات و قدرت سیاسی متمرکز و سازمان یافته ای به معنای جدید کلمه نداشتند؛ زیرا از لحاظ سیاسی فاقد پیوستگی بوده و بسیار پراکنده بودند؛ ولی این به آن معنا نیست که آنها هیچ گونه سازماندهی سیاسی نداشته اند (21/ ص 227).

ساختار سیاسی ترکمن‏ها را می‏توان با توجه به گروه‏بندی‏های مکانی (سکونتی) توضیح داد. نقش اولیه را در این ارتباط اوباها بر عهده داشتند. معمولاً ریاست اوباها بر عهده افرادی به نام «یاش اولی» (بزرگسالان) یا «آقاساق» (ریش سفید) قرار داشت. این افراد همان طوری که از نامشان پیداست، افرادی مسن هستند که در طول زندگیشان به نحوی درایت و فراست خود را در کارها نشان داده اند. در واحدهای مکانی بزرگتر (یورت) یاش اولی های اُبه های یک یورت جمع شده و تصمیم لازم را اتخاذ می کردند. این گردهمایی ها می توانست در صورت لزوم در دوره بعدی نیز ادامه یابد و به اتحاد کل ترکمن ها منجر شود. نقش یاش اولی ها نه تنها در مسائل بین طایفه ای بلکه در مسائل داخلی نیز مشهود است. مثلاً در اختلافات درون طایفه ای می توانستند نقش عمده را بازی کنند (20/ ص 48).

سازمان سیاسی ترکمن ها دارای ساختار چندبخشی است. این نوع سازمان را هرج و مرج منظم نیز نامیده‏اند. در این سازمان، نهادهای تخصصی چون قدرت متمرکز، ماشین اداری و قضایی وجود ندارد و وابسته به گروههای مکانی است. در هر گروه مکانی یعنی «اُبه» یک ریش سفید وجود داشت که به او «یاشول» گفته می شد. «یاشول» قدرت نداشت بلکه میانجی یا پاسخگوی اعضای اُبه خود بود. «یاشول» در جلسات مذاکره ای شرکت می کرد. یاشول ها در حقیقت نمایندگان بدون قدرت و پاسخگوی اُبه ها بودند (17/ ص 184).

حفظ وحدت و یکپارچگی سیاسی در گروهها در درجه اول با اجرای قانون نانوشته ای با نام «توره» و در درجه دوم به وسیله شورایی متشکل از ریش سفیدان حاصل می گردید. «توره مجموعه اعتقادات، ارزشها و عاداتی بود که هنجارها و رفتارهای اجتماعی و سیاسی مردم به کمک آنها شکل می گرفت. ارزشهایی از قبیل عدالت، مهربانی و یاوری سه اصل مهم قانون «توره» بود (21/ ص 229).

سلسله مراتب قدرت سیاسی اجتماعی ترکمن ها در گذشته عبارت بود از «خان» که در رأس ایل قرار داشت (امروز در بین ترکمن ها خان جایی ندارد). سپس کدخدایان بودند که با رأی مردم و شورای «یاشولی»ها (ریش سفیدان) برگزیده می شوند. اصولاً حل و فصل مسائل اجتماعی، سیاسی و اقتصادی ترکمن ها را شورایی از یاشولی ها عهده دار است. در این جامعه نقش روحانیان را نباید از نظر دور داشت. آنها (روحانیان) در تمامی امور و احوالات شخصی و اجتماعی مردم دخالت دارند. سلسله مراتب قدرت در ترکمن ها بر ریاست موروثی استوار نیست و سرپرستان هر رده از نظام سنتی اجتماعی به وسیله شورای یاشولی ها و مردم انتخاب می شوند و در مواقع لازم به وسیله مردم عزل می شوند (26/ ص 349).

رفتار سیاسی ترکمن‏ها در دوره‏های مختلف تاریخی

1- از گذشته تا استقرار مرزهای شوروی در سال 1881 میلادی

اغوز نامی است که تازیان به ترکان (اغز) اطلاق کرده‏اند. ظاهراً اقوام بزرگی که در قرن ششم میلادی همه قبایل ساکن چین تا بحر اسود را به صورت امپراتوری واحدی از صحرانشینان درآوردند، بدین نام خوانده می‏شدند.

گروهی از آنان در سده پنجم پس از میلاد به سوی غرب رانده شدند و در شرق و جنوب شرقی دریاچه آرال مسکن گزیدند.

در زمان حاکمیت اعراب بر ایران (خلافت بنی عباس) که آرزویی جز گسترش سلطه خود بر تمامی ماوراء النهر نداشتند و از آنان مالیات و خراج فراوان می گرفتند، شورش ترکمن ها و جنگ با اعراب سبب شد که بسیاری از ترکمن ها در این درگیری کشته شدند.

در ایام سلطنت سلطان محمود غزنوی، ترکمانان غُز در بیابان های بخارا زندگی می کردند و در حوالی مرزهای خراسان نیز به دامداری مشغول بودند. سلطان محمود مانع از ورود آنها به مرزهای ایران شد و در عوض با دادن چراگاههای خراسان به این قوم سالیانه خراج و مقداری زیادی گوسفند می طلبید. مرگ محمود و روی کار آمدن مسعود و ناآرامی های داخل مملکت غزنوی ها به ترکمن ها این فرصت را داد که به تدریج به داخل ایران نفوذ کنند و از بی نظمی و ضعف حکومت غزنوی استفاده کرده، طی جنگهای شدید مسعود را شکست داده، خود حکومت سلجوقی را در ایران برپا کنند.

علت جنگ ترکمن ها با دستگاه غزنوی را باید در مظالمی که دولتمردان غزنوی بر این مردم روا می داشتند، جست وجو کرد. آنها هر ساله 24000 گوسفند به عنوان مالیات از ترکمن ها می گرفتند و به علاوه رهبران آنها را نیز در گروگان داشتند.

ترکمن ها در به قدرت رسیدن سلجوقیان نقش مهمی را بازی کردند. آنان در تمامی جنگهای سلجوقیان در آذربایجان، ری، آسیای صغیر و سوریه شرکت داشتند. طوایف مختلف ترکمن‏ها تا اسپانیا پیش رفتند. این مهاجرت‏ها در پراکنده شدن ترکمن ها تأثیر داشت.

هجوم مغول موجب تسخیر ماوراء النهر و خراسان شد. ترکمن ها بعد از جنگهای زیاد با مغولان متواری شدند. عده ای هم تابعیت مغول ها را پذیرفتند. تحمل خراج زیاد بر ترکمن ها موجب قیام و شورش آنها علیه مغولان شد. این درگیری موجب کشته شدن عده زیادی از ترکمن ها و همچنین مهاجرت آنها شد.

ترکمن ها در قرن هشتم هجری تحت تسلط تیمور درآمدند. بعد از مرگ تیمور، ترکمن‏ها از جنگ خانها استفاده کرده شورش برپا کردند. و بعدها ریش سفیدان ترکمن ها نزد شاهرخ تیموری آمده و از روی اختیار سرزمین خود را به دست آوردند.

پدید آمدن دولت ترکمانان در غرب ایران تأثیر بسزایی در فروپاشی دولت تیموری داشت. درگیری امرای ایلخانی با استفاده از خلاء قدرت سیاسی به تکاپوهای فراوانی برای تشکیل دولتهای محلی دست زدند. آنان همزمان با فرمانروایی تیمور توانستند در شمال غربی ایران و بین النهرین قدرت یابند. اینان که به قراقویونلو و آق قویونلو معروف‏اند، به عنوان نیرومندترین گروه‏های ترکمان در باختر و شمال باختری ایران ظهور یافتند.

ترک‏های قراقویونلو از لحاظ مذهبی در تاریخ ایران اهمیت دارند. آنان شیعه بودند و قدرت آنها به گسترش فعالیت‏های شیعیان یاری رساند. همچنین برآمدن قراقویونلوها سبب انحطاط حکومت تیموریان در عراق ایران شد.

در دوران صفویه و در نواحی جنوب اترک شاهان صفوی از ترکمن ها باج می گرفتند و خان خیوه نیز از ترکمن های شمال اترک باج می‏گرفت. ترکمن ها در موقعیت بسیار بدی قرار گرفته بودند؛ زیرا علاوه بر خراج سنگینی که می پرداختند، از نظر سیاسی نیز رهبران ترکمن بعد از ازبک ها در مقام دوم قرار داشتند. ظلم شاهان صفوی علیه ترکمن ها موجب قیام های زیاد ترکمن ها در این دوران شد. در زمان حکومت افشاریه، نادرشاه برای تهیه مخارج لشکرکشی به هند، از طوایف مختلف ایران خراجهای سنگین می گرفت و از ترکمن ها علاوه بر خراج، سوارکار جنگی نیز می گرفت. در مقابل این رفتار، شورش های متعددی علیه حکومت نادر شکل گرفت. طی جنگهایی که ترکمن ها با نادر داشتند، جنبشهایی در ترکمن صحرا شکل گرفت که از جمله جنبش یموت‏های گرگان و اترک بود که با دشمنان نادر یعنی سران قاجار و مازندرانی ها متحد گردیدند. نادر توانست این اتحادیه سه گانه را شکست دهد.

در عهد زندیه ترکمن ها در جنبش محمد خان قاجار شرکت داشته و در به قدرت رسیدن آغا محمد خان کمک زیادی کردند. آنها در اوایل سلطنت او نقش عمده‏ای در امور حکومتی داشتند. در ادوار بعدی حکام محلی رابطه بین ترکمن ها و حکومت مرکزی را به هم زدند و از آنها مالیات زیاد طلب کردند که این عمل موجب شورش ترکمن ها و ناامنی شده که تا انقراض قاجار ادامه داشت (10/ ص 167).

در اواخر دوران قاجار، ترکمن ها از دو سو مورد فشار قرار داشتند. دولت ایران و دولت تزاری روس هر یک سعی در جلب این قوم به سمت خویش و مسلح کردن آنها علیه دولت مقابل داشتند. روس ها در سال 1290 هجری قمری جهت سرکوبی ترکمن ها و تأمین امنیت راههای تجاری، قوایی به فرماندهی «کافمان» به مسکن ایل یموت اعزام کردند. 8 سال بعد قوای روسیه به فرماندهی اسکوبلف در سال 1298 هجری قمری با شکست دادن ترکمن‏ها خود را به ناحیه گوگ تپه رساند. از آن تاریخ به بعد مساکن ترکمن ها و بقیه نواحی شمال خراسان از دریای خزر تا رود تجن به عنوان ایالت ماورای بحر خزر جزء امپراتوری روسیه گردید و بین ایران و روسیه قرار داد آخال در سال 1881 میلادی منعقد شد.

2- از سال 1881 تا 1979 (سال پیروزی انقلاب اسلامی)

شکست ترکمن ها از یک طرف تا اندازه ای دولت ایران را از حملات ترکمن های مهاجم نجات داد و از سوی دیگر بستن قرارداد آخال و کشیدن خط مرزی به بهای گرانی برای ایران تمام شد. مرز موجب جدایی ترکمن‏ها در دو سوی آن گشت که کنترل آنها به خصوص برای دولت ایران خیلی مشکل بود و ترکمن‏ها هر موقع می‏خواستند از مرز عبور می کردند.

بعد از امضای این معاهده ترکمن‏ها حالت مردمی را یافتند که به دولت مالیات می دادند و دو خانه داشتند. دولت روسیه آنها را دایماً زیر فشار قرار می داد که مالیات بدهند و آنها به ایران کوچ می کردند. در این کوچ ترکمن ها در ایران هم آزاد نبودند و مورد آزار قرار می گرفتند.

در جریان انقلاب مشروطه در ترکمن صحرا وضع نگرن کننده ای پیش آمده بود. عمال شاه مخلوع (محمد علی شاه) در استرآباد و دشت، ترکمن ها را برای بازگرداندن تخت و تاج وادار به شورش علیه حکومت انقلابی می‏کردند.

پنج هزار سوار ترکمن توانستند مراکز انقلابی و روستاها را به آتش بکشند. خانها از تلاش محمد علی شاه برای تصاحب تاج و تخت حمایت می کردند و توانستند استرآباد را تصاحب کنند. ولی بالاخره افراد مسلح ترکمن شکست خوردند و محمد علی شاه بعد از شکست به روسیه گریخت.

اقدام حکومت در به اطاعت درآوردن ترکمن های یموت و گوگلان شدت یافت. دسته های بزرگ از سربازان برای خلع سلاح و جمع آوری مالیات به سوی دشت ترکمن روانه شدند. ترکمن ها هم سر به شورش برداشتند و خواستار اتحاد عمومی شدند و برای آشتی عمومی بین همه قبایل جلسه مشاوره ای تشکیل دادند و تصمیم گرفتند به هر گونه نفاق بین ترکمن‏ها پایان داده و در امور داخلی استقلال به دست آورند (5/ ص 651).

عثمان آخوند یکی از رهبران ترکمن‏ها از ضعف حکومت مرکزی استفاده کرده و با توجه به نفوذ مذهبی و اقتصادیی که در میان ترکمن ها داشت، توانست برای مدتی خود را حاکم و سلطان ترکستان بنامد. برای این منظور شورایی تشکیل شد که شش نفر عضو داشت. در جلسات مشاوره تصمیم گرفته شد که به زودی کنگره نمایندگان در همه طایفه ها و قبیله ها به رهبری عثمان آخوند تشکیل شود و در آنجا مسأله مرزهای جمهوری ترکمن مورد بررسی قرار گیرد.

حکومت ایران که از وحدت قبایل ترکمن نگران شده بود، تلاش می‏کرد تا وحدت بین قبایل را به هم بزند. برای این کار به عثمان آخوند پیشنهاد شد که در صورت برهم زدن این اتحاد مبلغ زیادی دریافت خواهد کرد. اما این کار به نتیجه نرسید. بعد از این مذاکرات، حکومت مرکزی نیروهای تقویتی را برای شکست ترکمن ها اعزام کرد که با مقاومت ترکمن ها روبه رو گردید. سرانجام جنبش ترکمن به دلیل کمبود مهمات، محاصره اقتصادی ترکمن صحرا، تطمیع برخی سران ترکمن از سوی حکومت و کشتار آنها شکست خورد.

پس از تغییر دولت قاجار به پهلوی در سال 1304 هجری شمسی رضاشاه تلاش های فراوانی به منظور خلع سلاخ و مطیع ساختن عشایر در مناطق مختلف ایران به عمل آورد. او برای تحقق اهداف و برنامه های خود در ترکمن صحرا نیروهای نظامی را به نواحی مرکزی ترکمن نشین اعزام کرد که وظیفه عمده آنها کمک به مأموران حکومت در جمع آوری اطلاعات، مالیات، خلع سلاح عشایر ترکمن و تحکیم قدرت پهلوی در دشت گرگان بود. اگرچه مقاومت اندکی از طرف برخی ترکمن‏ها برای ایستادگی در مقابل نیروهای نظامی رضاشاه صورت گرفت، ولی همانها نیز مانند دیگران حاکمیت دولت را پذیرفتند؛ زیرا رضاشاه با سیاست تخت قاپو کردن ترکمن‏ها آنها را یکجانشین نموده و توانست بسیاری از آنها را که به طور عمده مسلح بودند و از حکومت مرکزی تبعیت نمی‏کردند، سرکوب نموده، وادار به اطاعت از حکومت مرکزی نماید (21/ ص 221).

با آغاز جنگ جهانی دوم و به دنبال آن سقوط رضاشاه ترکمن ها نیز فرصت را برای بازگشتن به زندگی کوچ نشینی مغتنم شمردند و به زندگی قبلی خود بازگشتند. این رجعت چندان دوام نیافت و دامنه گسترده‏ای نداشت و بلافاصله بعد از پایان جنگ عقب‏نشینی ارتش شوروی، حکومت ایران بر این نواحی مسلط شد. پس از جنگ جهانی دوم دولت در برنامه اسکان خود به تشویق مردم از طریق سیاستهای اقتصادی و فرهنگی پرداخت. از سوی دیگر رشد اقتصادی در ایران پس از جنگ جهانی دوم نیز فرصتی مناسب برای گسترش آموزش و ایجاد فرصت های شغلی فراهم آورد، از این رو بستر تحقق اهداف حکومت پهلوی در آن منطقه بیشتر فراهم شد (21/ ص 217).

3- از سال 1979 تا 1991 (فروپاشی نظام دوقطبی و تأسیس دولت مستقل ترکمنستان)

در اوایل پیروزی انقلاب اسلامی تشدید برخوردهای اجتماعی و قومی به وسیله عوامل متنفذ به همراه شیطنت و مداخله گروههای چپ مارکسیستی معارض با نظام جمهوری اسلامی ایران و اقدامات تحریک آمیز شوروی سابق در منطقه گرگان و گنبد شرایط بحرانی مانند آتش زیر خاکستر را فراهم آورد و حکومت جدید ایران را که هنوز پایه های آن از ثبات و انسجام برخوردار نشده بود، در سال 1358 درگیر منازعه در گنبد ساخت. اما بلافاصله با دخالت دولت و نیروهای انقلاب، آرامش نسبی در منطقه دوباره حکمفرما شد. در سال 1359 هیأت‏های هفت نفره واگذاری زمین تشکیل و مأمور تقسیم اراضی و حل اختلافات مربوط به مالکیت و تقسیم زمینها در منطقه گردید. اطلاعات مربوط به سال های 1359 نشان می دهد که 8887 هکتار زمین در دشت گرگان از طریق این هیأت به روستاییان اعم از ترکمن و غیره واگذار شد (21/ ص 226).

ترکمن ها در جریان جنگ تحمیلی همانند دیگر اقوام ایرانی نقش مهمی در دفاع از این مرز و بوم داشته و بسیاری از جوانان ترکمن در این راه به شهادت رسیدند که خود نشان دهنده علاقه ترکمن ها به سرزمین ایران و حراست و نگهداری از مرزهای آن می باشد.

4- فروپاشی شوروی تاکنون

ترکمن ها تا قبل از قرارداد آخال در سال 1881 به صورت قبایل پراکنده‏ای در منطقه صحرای ترکمن و صحرای قره قوم زندگی می‏کردند و از سه ایل بزرگ یعنی تکه، یموت و گوگلان تشکیل می شدند. هر چند آنها اختلافات قومی و قبیله‏ای بین همدیگر داشتند، اما در مجموع اتحاد و اتفاق آنها با همدیگر و تحمل یکدیگر برای زندگی در این مناطق، خیلی بیشتر از اقوام و ملیتهای غیرترکمن اطراف بود. قرارداد آخال عملاً بین آنها جدایی انداخت و به دو قسمت ترکمن نشین داخل روسیه و داخل ایران تقسیم شدند. فروپاشی شوروی و استقلال ترکمنستان در سال 1371 ه.ش این فرصت را برای اتحاد دوباره قبایل ترکمن به وجود آورد. روابط حسنه جمهوری اسلامی با کشور ترکمنستان موجب شد تا در سال 1373 ه.ش طبق قراردادهای مرزی بین دو طرف اتباع دو کشور بتوانند تا 45 کیلومتری داخل مرزهای همدیگر رفت و آمد کنند. در اویل کار استقبال زیادی از جانب ترکمن های ایران برای بازدید از کشور ترکمنستان انجام شد، لیکن بعداً این روند سیر نزولی پیدا کرد.

طبق تحقیقات انجام شده دلیل اصلی این علاقه را ترکمن ها در دو چیز می دانسته اند:

1- دید و بازدید از اقوام و بستگان خود که چندین سال زیر حاکمیت کمونیست ها قرار داشتند.

2- مسائل اقتصادی از جلمه تجارت و بازرگانی با ترکمن های آن سوی مرز.

تعداد کل ورودی و خروجی در گمرک مرزی اینچه برون از 34578 نفر در سال 1375 به 135935 نفر در سال 1379 رسید (واحد آماری گمرک اینچه برون، 1380). جالب آنکه تعداد خروجی‏ها از کشور ایران در طی سال‏های 75، 76، 77، 78، 79، همیشه بیشتر از تعداد ورودی‏ها می‏باشد، که تعدادی از این افراد به علت مسائل سیاسی و اجتماعی از کشور خارج شده و از طریق کشور ترکمنستان که با اکثر کشورهای جهان رابطه دوستانه دارد، به کشورهای موردنظر مهاجرت کرده اند.

همسایگی کشور ترکمنستان با منطقه ترکمن نشین ایران به دلیل اینکه دنباله قومی ترکمن های ایران می باشد، می تواند موجب بروز مشکلاتی برای ایران باشد به دلایل زیر:

1- گرایش برون مرزی ترکمن های ایران به علت وجود اشتراک مذهبی، نژادی، زبانی.

2- وجود مرز مشترک طولانی حدود 1700 کیلومتری که محافظت از آن مشکل است.

3- ارتباط و مراوده رئیس جمهور ترکمنستان صفرمراد نیازف با اکثر نخبگان و رهبران مذهبی ترکمن های ایران و دعوت از آنها در مراسم ملی، مذهبی، علمی و فرهنگی.

4- پوشش کامل شبکه ای رادیویی و تلویزیونی ترکمنستان در مناطق ترکمن نشین ایران و جلب ترکمن ها به دلیل زبان مشترک ترکمن.

5- رابطه مناسب ترکیه با ترکمنستان و همچنین با آذربایجان که می‏تواند یک اتحاد سه گانه ترک را در مرزهای شمال ایجاد کند.

6- حضور اسرائیل و آمریکا در خاک ترکمنستان و تهدید امنیت کشور.

7- نفوذ ترکیه به علت اشتراکات زبانی و مذهبی و نیز گسترش ایده پان ترکیسم و پان تورانیسم در کشور ترکمنستان.

از سویی در رای گیری استان گلستان در انتخابات ریاست جمهوری سال 1380 آمار مربوط به مناطق ترکمن نشین بسیار جالب توجه است. شهر بندر ترکمن با 8/94 درصد، آق قلا با 92 درصد، کلاله با 4/88 درصد و گنبد با 1/84 درصد به آقای خاتمی رأی دادند (اداره کل انتخابات وزارت کشور). آمار بالای رأی دهندگان در منطقه مؤید این موضوع است که ترکمن ها نه تنها خود را ایرانی می دانند بلکه نسبت به سرنوشت کشور خود حساس هستند. آنها با رأی دادن به آقای خاتمی خواهان شایسته سالاری، عدالت اجتماعی، عدم تبعیض بین اقوام که جزء شعارهای تبلیغاتی آقای خاتمی بوده است، می باشند. آمار انتخابات در سه شهرستان کردکوی و گنبد و مینودشت گویای این موضوع است که ترکمن ها خواستار وحدت ملی و یکپارچگی کشور هستند.

یافته‏های آماری و میدانی

در تکمیل پرسشنامه ها که در بین دو گروه مسؤولان دولتی و نیز شوراها و نخبگان ترکمن به انجام رسید، حدود 36 نفر از مسئولان و 36 نفر از گروه شوراها و نخبگان به سؤالات پاسخ داده اند. بعضی از این سؤالات بین دو گروه مشترک بوده که مورد بررسی قرار گرفته است.

تجزیه و تحلیل پاسخ ها توانسته است تحقیق را در نتیجه گیری و ارائه راه حل های مورد نظر رهنمون شود. برای مثال چند نمونه از سؤالات مطرح شده به همراه جداول تهیه شده در ذیل آورده می شود:

1. به نظر شما آیا پیوستگی سرزمینی در منطقه یا شهرستان در ایجاد نگرش مثبت به دولت مرکزی تأثیری داشته است؟

 

پاسخ

پاسخ مسئولان

پاسخ شوراها و نخبگان

درصد پاسخ مسئولان

درصد پاسخ شوراها و نخبگان

بله

31

34

1/86

4/94

نه

1

78/2

نمی‏دانم

4

2

1/11

6/5

کل

36

36

100

100

 

از پاسخ دهندگان به این سؤال 1/86 درصد مسئولان و 4/94 درصد اعضای شورا و نخبگان پاسخشان مثبت بوده است.

2. آیا نوع لباس و الگوی پوششی ترکمن‏ها در ایجاد احساس تفاوت نسبت به ملت ایران تأثیر دارد؟

 

پاسخ

پاسخ مسئولان

پاسخ شوراها و نخبگان

درصد پاسخ مسئولان

درصد پاسخ شوراها و نخبگان

بله

16

10

4/44

8/27

نه

17

22

3/47

1/16

نمی‏دانم

3

4

3/8

1/11

کل

36

36

100

100

 

4/44 درصد از مسئولان و 8/27 درصد از شوراها و نخبگان پاسخشان مثبت بوده است. از مسئولان 3/47 درصد و از شوراها و نخبگان 1/61 درصد پاسخ منفی داده اند.

3. آیا سرمایه‏گذاری دولت مرکزی برای توسعه منطقه‏ای شهرستان شما در تقویت احساس اعتماد و علاقه به دولت مرکزی تأثیری دارد؟

 

پاسخ

پاسخ مسئولان

پاسخ شوراها و نخبگان

درصد پاسخ مسئولان

درصد پاسخ شوراها و نخبگان

بله

33

33

7/91

7/91

نه

1

1

8/2

8/2

نمی‏دانم

2

2

5/5

5/5

کل

36

36

100

100

 

پاسخ 7/91 درصد از هر دو گروه به این سؤال مثبت بوده است.

4. آیا به نظر شما ترکمن‏ها با ملت ایران دارای تاریخ مشترک می‏باشند؟

 

پاسخ

پاسخ مسئولان

پاسخ شوراها و نخبگان

درصد پاسخ مسئولان

درصد پاسخ شوراها و نخبگان

بله

28

28

8/77

8/77

نه

5

2

9/13

6/5

نمی‏دانم

3

6

3/8

6/16

کل

36

36

100

100

 

پاسخ 8/77 درصد از مسئولان و 8/77 درصد از نخبگان و اعضای شوراها مثبت بوده است.

5. اگر پاسخ مثبت است، وجود تاریخ مشترک ترکمن‏ها با ملت ایران آیا موجب احساس همبستگی ملی می‏شود؟

 

پاسخ

پاسخ مسئولان

پاسخ شوراها و نخبگان

درصد پاسخ مسئولان

درصد پاسخ شوراها و نخبگان

بله

26

28

8/92

100

نه

1

6/3

نمی‏دانم

1

6/3

کل

28

28

100

100

از مسئولان 8/92 درصد و از شوراها و نخبگان 100 درصد به این سؤال پاسخ مثبت داده اند.

6. نقش رهبران مذهبی و نخبگان اهل سنت منطقه در ایجاد وحدت و همگرایی یا واگرایی چیست؟

 

پاسخ

پاسخ مسئولان

پاسخ شوراها و نخبگان

درصد پاسخ مسئولان

درصد پاسخ شوراها و نخبگان

زیاد است

27

20

75

6/55

کم است

6

12

6/16

3/33

تأثیر ندارد

2

1

6/5

8/2

نمی‏دانم

1

3

8/2

3/8

کل

36

36

100

100

75 درصد مسئولان و 6/55 درصد از نخبگان و اعضای شورای شهر پاسخشان «زیاد است» می‏باشد.

 تجزیه و تحلیل

فرضیه 1ـ با مطالعه تاریخ سیاسی قوم ترکمن این نکته روشن می‏شود که هر زمان دولت‏های مرکزی یا حکومتهای محلی آنها را تحت فشار می گذاشتند، یک اتحاد قبیله ای بین طایفه های مختلف شکل می گرفت و فدراسیون‏هایی ایجاد می شد که دوشادوش هم با دشمن مشتر نبرد می‏کردند. اختلافها جای خود را به ائتلافها و اتحادیه ها می داد و چه بسا که حکومتهایی را ساقط کرده و دولت جدیدی ایجاد می کردند.

دشمنی های درون قومی و قبیله ای در بین ترکمن ها زیاد بوده است، تا جایی که حتی رهبران مذهبی خون افراد اقوام مختلف را مباح می دانستند، لیکن زمانی که وجود دشمن مشترک احساس می شد اختلافات خود به خود کنار گذاشته می شد و اتحاد قبیله ای جایگزین آن می شد.

در تاریخ مبارزات ترکمن می بینیم که این اقوام به طور عمده برای جنگیدن با حکومتهای مرکزی دست دوستی و اتحاد به سوی اقوامی که با آن اشتراکاتی دارند مثل ترک ها دراز کرده اند. این امر در جریان شورش در سال 1342 هجری قمری به رهبری عثمان آخوند در اواخر دوره قاجار اتفاق افتاده است که از افسران ترکیه برای تعلیم سربازان خود استفاده کرده اند.

قوم ترکمن هرگاه از سوی اقوام یا حکومتهای دیگر مورد تهدید قرار می گرفتند، اتحاد قبیله را شکل داده و همگرایی قومی و قبیله ای را پدید می آوردند. در دوره های مختلف تاریخی این موضوع به کرات ثابت شده است و همه طوایف بزرگ ترکمن از یموت، گوگلان و تکه که در کشورهای ایران، ترکمنستان امروزی، افغانستان، ازبکستان و مناطق آسیای مرکزی زندگی می کردند، یک اتحادیه بزرگ ایلی و قبیله ای به وجود می آوردند تا علیه دشمن مشترک قیام و شورش کنند.

همچنین زمانی که از سوی حکومتهای مختلف تحت فشار مالیاتی سنگین قرار می گرفتند و برای پرداخت مالیات دچار مشکل می شدند نیز اتحاد قبیله ای شکل می‏گرفت. در این هنگام بود که نقش روحانیان و نخبگان در این اتحادیه‏ها بسیار محرز و آشکار می‏شد و ترکمن‏ها را به وحدت و یکدلی و کنار گذاشتن جنگ‏های قومی و قبیله‏ای و متحد شدن بر ضد دشمن خارجی تشویق می‏کردند. در اشعار شعرای بزرگی چون مختومقلی فراغی، دولت محمد آزادی، مسکین قلیچ و ملا نفس و… نمونه های بسیاری در این زمینه وجود دارد. در این بین روحانیان مذهبی نیز بی‏کار نمی نشستند و اقوام ترکمن را به وحدت و یکپارچگی دعوت می‏کردند. اصولاً این امر به دلیل نفوذ زیاد این قشر بر جامعه ترکمن به دلیل تعصب و پایبندی شدید ترکمن ها به مسائل مذهبی و دینی، نتیجه ای زودهنگام در بر داشت و اتحادها به سرعت شکل می گرفت و مردم علیه دشمن به جهاد فرا خوانده می شدند و در این زمان بود که تسلط بر این اقوام از سوی دولتهای مختلف بسیار مشکل می‏نمود.

هنگامی که ترکمن ها از سوی دشمن خارجی مورد تهدید قرار نمی‏گرفتند، جنگهای قومی و قبیله ای و تصفیه حسابهای قومی از سر گرفته می شد. بیشتر این جنگها معمولاً بر سر مرتع، آب، سرقت و قتل و غارت بود که معمولاً اگر طایفه‏ای از سوی طایفه دیگر یا قوم دیگر مورد غارت قرار می‏گرفت و چیزی از آنها به سرقت می‏رفت یا فردی از آنها کشته می شد، افراد آن قبیله یا طایفه برای گرفتن انتقام خون فرد یا افراد با طایفه مورد نظر می جنگیدند که معمولاً با میانجیگری یا وساطت افراد ذی نفوذ طوایف دیگر به صلح می‏انجامید.

با توجه به مطالب بالا، فرضیه شماره یک تحقیق درباره اتحاد درون قومی و قبیله در هنگام تهدیدات خارجی و جنگهای قبیله ای و تصفیه حساب های قومی در هنگام عدم تهدید خارجی، مورد تأیید قرار می گیرد.

فرضیه 2ـ با مطالعه تاریخ سیاسی قوم ترکمن متوجه می شویم که رفتار سیاسی قوم ترکمن در برخورد با حکومتهای مختلف مرکزی متفاوت بوده است. به این صورت که هرگاه این قوم از سوی حکومتها یا اقوام دیگر مورد تهدید و یا تحت فشارهای مالیاتی قرار داشته است و یا از سوی کشورهای دیگر قول مساعدت دریافت می کرده است، مترصد فرصتی بوده که سر به شورش و طغیان بزند. چه بسا که در این هنگام موجبات سقوط و زوال حکومتها را نیز فراهم آورده اند. این مراحل بیشتر در زمان گذار تاریخی اتفاق می افتاده که معمولاً حکومتهای مرکزی قدرت چندانی برای کنترل آنها نداشته اند. در این زمان شیطنت های حکومتهای دیگر چه حکام و خانات خیوه و بخارا و یا چه دولتهای روسیه و انگلیس و عثمانی مزید بر علت می شد و همه اینها زمینه شورش و آشوب ترکمن ها را به ویژه در دوره های گسل تاریخی فراهم کرده است.

قوم ترکمن همان‏طوری که در فروپاشی و زوال حکومت‏های مختلف دخالت داشته، در روی کار آمدن حکومت‏های جدید نیز مؤثر بوده است. حکومت سلجوقیان که البته آنها نیز از ترکمن ها هستند، به کمک مستقیم ترکمن‏های ایران که از سوی حکومت غزنویان تحت فشار مالیاتی، تعرضات و ظلم و ستم قرار داشتند، روی کار آمد. همچنین حکومت قاجار نیز گروهی از ترک های ترکمن نشین ایران بودند که در زمان صفویه به این نقطه انتقال داده شدند، ولی به دلیل قرابت زبانی و نژادی مورد حمایت ترکمن ها قرار گرفتند و آغا محمد خان قاجار با کمک سربازان ترکمن توانست خان زند را شکست دهد و حکومت قاجار را تأسیس کند.

مسأله دیگری که مطرح است وجود کشور ترکمنستان با اکثریت ترکمن در شمال منطقه ترکمن نشین ایران است که با آنها دارای اشتراکات نژادی، زبانی، فرهنگی و دینی می باشد. عوامل فوق موجب قرابت و نزدیکی این دو گروه ترکمن می شود. چنانچه این مسأله توأم با ارتباط غیرعادی باشد، می تواند موجب شکل گیری احساس قبیله گرایی و پان ترکمنیسم گردد که اگر از سوی کشور ترکمنستان حمایت شود، به طور مسلم مشکلات زیادی به همراه خواهد داشت. اما در سالهای اخیر و به خصوص پس از پیروزی انقلاب اسلامی رفتار سیاسی ترکمن ها و نگرش آنها به مسائل سیاسی کشور در جهت همگرایی و واگرایی تغییر یافته است. در این رابطه با توجه به تحقیقات میدانی و تکمیل پرسشنامه و مصاحبه و گفت وگو با افراد آگاه محلی و بومی ترکمن و غیرترکمن ساکن در منطقه این نتیجه حاصل آمده است که ترکمن ها هم مانند سایر اقوام ایرانی به سرنوشت کشور خود حساس هستند و نسبت به آن احساس مسئولیت می کنند و برای تقویت همگرایی بیشتر خواهان اجرای عدالت اجتماعی بین اقوام و مشارکت سیاسی و اجتماعی و اقتصادی و استفاده از نخبگان آنها در سمت‏های بالای مدیریتی و کلان کشور می باشند. البته این حق مسلم هر ایرانی است که بر حسب لیاقت و شایستگی خود، به مقامات بالای کشوری برسد.

نظرسنجی ها نشان می دهد که عدم رعایت عدالت اجتماعی و دخالت ندادن روحانیان مذهبی ترکمن در مسائل سیاسی و استفاده نکردن از نیروهای نخبه ترکمن در احراز سمتهای کلیدی از مهمترین عواملی هستند که در تضعیف همبستگی ملی تأثیر دارند و نتایج یافته های تحقیق فرضیه شماره 2 را مورد تأیید قرار می دهد.

فرضیه شماره 3ـ قوم ترکمن از نظر جغرافیای در منطقه صحرایی و تقریباً خشک زندگی می کنند و تعداد بسیاری از آنان در داخل کشور ترکمنستان ساکن هستند که چندین سال است از زیر سلطه دولت شوروی خارج گشته و به عنوان یک کشور مستقل درآمده است. استقلال ترکمنستان و ایجاد یک کشور مستقل ترکمن نشین موجب شده است بسیاری از افراد ترکمن و غیرترکمن به این فکر بیفتند که احتمالاً اقوام ترکمن ایرانی نیز خواهان پیوستن به کشور جدیدالتأسیس ترکمن نشین می باشند. از سوی دیگر تبلیغات دولت ترکمنستان در مورد انتقال افراد ترکمن به داخل این جمهوری و تأسیس اتحادیه بین‏المللی ترکمن در عشق آباد این فکر را تقویت می‏کرد. بازگشایی مرزهای شمال و تردد اقوام مرزنشین دو کشور تا عمق 45 کیلومتری خاک کشورهای ایران و ترکمنستان موجب شد بسیاری از این افراد به راحتی بتوانند از کشورهای همدیگر بازدید به عمل آورند. مطمئناً شور و شوق دیدار از اقوام و بستگان که حدود 70 سال بین آنها جدایی افتاده بود، عطش این دید و بازدید را بیشتر می کرد. از مسائل مهم دیگر که مزید بر علت شده بود، جنبه اقتصادی مسأله و تجارت بود که به خصوص برای مرزنشینان که عموماً مردمان فقیر و کم درآمدی هستند، بسیار مفید واقع می شد. به این دلیل و به دلایل دیگر از جمله مسائل سیاسی، اجتماعی و فرهنگی این دید و بازدید سالانه افزایش می‏یافت.

بر اساس بررسی‏های انجام شده از طریق نظرسنجی‏ها و نیز مطالعه آمارهای صنعتی و اقتصادی و روند رفت و آمد مردم بین دو کشور پس از فروپاشی که ابتدا از روند صعودی و سپس از روند نزولی برخوردار بوده است، در مجموع عوامل زیر در جهت تأیید فرضیه شماره 3 و توسعه همگرایی ملی ترکمن‏های ایران می‏تواند مؤثر باشد.

1- داشتن سرزمین مشترک با ایرانیان و زندگی در یک محدوده جغرافیایی

2- وجود دین مشترک اسلام و پایبندی ترکمن ها به مسائل دینی

3- تاریخ مشترک ترکمن ها با ایرانیان و وجود خاطرات تلخ و شیرین زندگی در یک سرزمین

4- اجرای طرحهای عمرانی و اجتماعی و توجه بیشتر دولت مرکزی به منطقه و اجرای پروژه های مختلف مشارکت ترکمن ها در برنامه ریزی های توسعه اقتصادی و عمران منطقه ای.

5- اجرای عدالت اجتماعی، ایجاد فرصت برابر در جذب نیروها و به کارگیری آنها بدون احتساب مسائل قومی و مذهبی، عدم تقسیم و درجه بندی شهروندان، شایسته سالاری و برابری در فرصتها برای احراز سمتهای کلیدی.

6- توسعه یافتگی در زمینه های اجتماعی، اقتصادی و عمرانی و فرهنگی، توسعه راههای ارتباط و حمل و نقل، وجود کارخانجات صنعتی و کارگاهها و سطح درآمد بالای خانواده ها و نیز بالا بودن سطح بهداشت در ایران و تفاوت سطح توسعه با کشور ترکمنستان (فرا مرز).

نتیجه‏گیری

ایرانیان ترکمن به لحاظ نژادی، زبانی و ساخت اجتماعی تفاوتهایی با دیگر هموطنان خود دارند، اما این تفاوتها نتوانسته است مانعی فرا راه تعاملات این قوم با سایر ایرانیان پدید آورد، بجز در مواردی که عوامل داخلی یا خارجی موجب تقویت تضادها و تفاوت‏های موجود می شده است. همین عوامل نیز در شکل گیری رفتار سیاسی قوم ترکمن در طول تاریخ تأثیر زیادی داشته که در این مقاله مورد بررسی قرار گرفته است.

در پاسخ به این سؤال که رفتار سیاسی قوم ترکمن چگونه است؟ می‏توان گفت رفتار سیاسی قوم ترکمن واکنشی است نسبت به رفتارهای اقوام و حکومت‏های مختلف درباره آنها، یعنی هر گاه از سوی آنها مورد تهاجم، تعدی و بی مهری قرار گرفته است، اتحاد درون قومی شکل گرفته و در فرصت مناسب رفتار واگرایی و گریز از مرکز تقویت شده که در این بین نقش شخصیتهای علمی و مذهبی و همچنین نیروهای کششی بیرونی مؤثر بوده است. تأکید بر مشترکاتی چون تاریخ، دین و سرزمین مشترک و همچنین توسعه اقتصادی و اجتماعی منطقه و رعایت عدالت اجتماعی و حقوق شهروندی، عدم تبعیض در احراز سمتهای کلیدی و شایسته سالاری موجب تقویت گرایشهای ملی و مرکزگرایی قوم ترکمن می شود که نمونه بارز این همگرایی ملی ترکمن ها شرکت گسترده آنها در انتخابات ملی به ویژه ریاست جمهوری است. بر عکس غفلت از این موارد می تواند بر توسعه روحیه واگرایی این قوم تأثیر گذارد.

 جدول 1ـ رفتار سیاسی ترکمن‏ها طی دوره‏های مختلف تاریخی

(جدول بزرگی در 3 صفحه مجله که در فرمت پی دی اف موجود است)

 جدول 2ـ رفتار سیاسی قوم ترکمن از حیث همگرایی و واگرایی درون‏قومی

(جدول بزرگی در 2 صفحه مجله که در فرمت پی دی اف موجود است)

 جدول 3ـ زمینه‏های اشتراک و انگیزش در جهت توسعه همبستگی قوم ترکمن

(جدول یک‏صفحه‏ای که در فرمت پی دی اف موجود است)

 جدول 4ـ هفت دوره ریاست جمهوری

(جدول یک‏صفحه‏ای که در فرمت پی دی اف موجود است) (مأخذ: وزارت کشور ـ اداره کل انتخابات)

 جدول 2/4ـ شش دوره مجلس شورا اسلامی

(جدول یک‏صفحه‏ای که در فرمت پی دی اف موجود است) (مأخذ: اداره کل انتخابات ـ وزارت کشور، 1380)

 جدول 5ـ تعداد ورودی و خروجی مسافران از گمرک مرزی اینچه برون (استان گلستان)

(جدول یک‏صفحه‏ای که در فرمت پی دی اف موجود است) (اقدام کننده: واحد آمار گمرک اینچه‏برون، 1380)

جدول 6ـ عوامل موثر بر تقویت همبستگی ملی بین قوم ترکمن از دید پاسخگویان

(جدول یک‏صفحه‏ای که در فرمت پی دی اف موجود است)

جدول 7ـ عوامل موثر بر تضعیف احساس همبستگی ملی در بین اقوام ترکمن از دید پاسخگویان

(جدول یک‏صفحه‏ای که در فرمت پی دی اف موجود است)

منابع:

1- ابوطالبی، علی. «دیدگاههایی چند درباره یکپارچگی و وحدت ملی»، فصلنامه مطالعات ملی، شماره 2 و 3، تهران، زمستان 78 و بهار 79.

2- احمدی، حمید. قومیت و قومیت‏گرایی در ایران، چاپ دوم، نشر نی، تهران، 1379.

3- ازغندی، علیرضا. نظام بین المللی، بازدارندگی و همپایگی استراتژی. چاپ اول، نشر قمس، تهران، 1370.

4- اسمیت، آنتونی. «منابع قومی ناسیونالسیم»، واحد ترجمه فصلنامه مطالعات راهبردی، انتشارات پژوهشکده مطالعات راهبردی، تهران، بهار 1377.

5- افشار، ایرج. دریاگشت، محمد رسول، مخابرات استرآباد، گزارشهای حسینعلی مقصودلو وکیل الدوله، جلد اول، انتشارات نشر تاریخ ایران، تهران، 1363.

6- بیگدلی، محمد رضا. ترکمن های ایران. انتشارات پاسارگاد، تهران، 1369.

7- قجقی، محمد. «چگونگی تشکیل دولت آق قویونلو»، فصلنامه بین المللی فرهنگی و ادبی، اجتماعی یاپراق، شماره 13-11، گنبد، بهار 1380.

8- جرجانی، موسی. «نگاهی به اسب و سوارکاری در بین عشایر ترکمن»، فصلنامه عشایر ذخایر انقلاب، شماره 14، سازمان امور عشایری، تهران، بهار 1371.

9- دوردیف، مراد و شهرات، قادیرف. ترکمن های جهان، ترجمه امانگلدی ضمیر، چاپ اول، درخت بلورین، تهران، 1379.

10- ذبیحی، میسح. گرگان نامه. چاپ اول، بابک، تهران، 1363.

11- رامیز، م.س، هانتینگتون. درک توسعه سیاسی. ترجمه پژوهشکده مطالعات راهبردی، انتشارات مدرسه، تهران، 1379.

12- رواسانی، شاپور. «بررسی اصول نظریه های پان تورکیسم و پان تورانسیم»، اطلاعات سیاسی و اقتصادی، شماره 146-145، مهر و آبان 1378.

13- رواسانی، شاپور. «نادرستی فرضه های «آریا»، «سامی» و «ترک»». اطلاعات سیاسی و اقتصادی، شماره 146-145، 1378.

14- سارلی، اراز محمد. ایرانیان مختومقلی را چگونه می شناسند؟ یادگار میراث ادبی فرهنگی استان گلستان، انتشارات مختومقلی، گرگان، بهار 1379.

15- سارلی، اراز محمد، پژوهش‏هایی در ادبیات ترکمن. چاپ اول، ناشر مؤلف، گنبد، بهار 1371.

16- سارلی، اراز محمد. ظهور و سقوط حکومت‏های ترکمن، استقلال ترکمنستان. چاپ اول، انتشارات مختومقلی، گنبد، تابستان 1377.

17- عسگری خانقاه و کمالی. ایرانیان ترکمن، پژوهشی در مردم شناسی و جمعیت شناسی. چاپ اول، اساطیر، تهران، 1374.

18- قاسم پو، محمود و همکاران. جغرافیای استان گلستان، ج دوم، شرکت چاپ و نشر کتابهای درسی ایران، تهران، 1378.

19- قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران 1368، چاپ ششم، نشر دوران، تهران، 1378.

20- کلته، ابراهیمی. مقدمه ای بر شناخت ایل ترکمن، ج اول، انتشارات حاجی عطایی، گنبد، زمستان 75.

21- کنعانی، محمدامین. «ایرانیان ترکمن، نگاهی به گذشته و حال»، فصلنامه مطالعات ملی، شماره 4، تهران، تابستان 1379.

22- گلی، امین اللّه. سیری در تاریخ سیاسی و اجتماعی ترکمن ها. نشر علم، تهران، 1366.

23- گمرک اینچه برون، واحد آمار، 1380.

24- لوگاشرا، بی‏بی‏رابعه. ترکمن‏های ایران. مترجمان سیروس ایزدی، حسین تحویلی. شباهنگ، تهران، 1359.

25- مارجز، مارتین. سیاست قومی، گزیده مقالات سیاسی امنیتی، ترجمه پژوهشکده مطالعات راهبردی، ج اول، چ دوم، پژوهشکده راهبردی، تهران، 1378.

26- مشیری، سید رحیم. جغرافیای کوچ نشینی. سمت، تهران، 1372.

27- نفیسی، سعید. تاریخ اجتماعی و سیاسی ایران. انتشارات بنیاد، تهران، 1335.

28- وزارت کشور، اداره کل انتخابات، 1380.

29- هفته نامه گلشن مهر، استان گلستان، شنبه 16 تیرماه 80، شماره 57.

30- یاقوتی، حسین. مقدمه‏ای بر فاصله اجتماعی ترکمن‏ها و غیرترکمن‏ها. چ اول، حاجی طلایی، گنبد، 1379.

31- Josha project (2000). Turkman (Turkomani) Pro Josha project 2000- Wednesday July 25/2001.

32- CIA- The World Fact Book (2000) Iran [country listing] the wordfactbook home p 3 of 9.

(http://hakim64.blogfa.com/)
(http://mediaturkmen.blogfa.com/)

Advertisements

ممنون از دیدگاهی که گذاشتید.

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s

%d وب‌نوشت‌نویس این را دوست دارند: