در مورد دولت قره خانی (800- 1056/م.)


دوره قره خانیان و غزنویان

دوره قره خانیان و غزنویان

این خاندان دنباله دوره تورکان اوغوزخان است که در آن دوره بنا به روایتی هشتاد سال در جهت یکتا پرستی طوایف مختلف گوک تورکها مبارزه نمودند.  اوغوزخان در نهایت پیروز و خاقانات بزرگی در دو طرف ماوراء النهر تشکیل میدهند. در دوره خاندان قره خانی زمان پادشاهی بغراخان دین اسلام بعنوان دین رسمی مورد پذیرش قرار میگیرد. این پذیرش بر بستر روی آوری ترکان به یکتا پرستی که قبل از ظهور اسلام پروسه آن طی میشده است، اتّفاق میافتد. در روند همین دوره عنوان «ترک ایمان» (تورکمان) به تورک های اوغوزی اطلاق میشود. از بطن همین طوایف سلجوقیان روی کار می آیند. در این پست بزبان جغتائی (ازبکی تورکی) با بیانی سلیس در مورد آخرین سلاسل این خاندان بزرگ ترکمنان قره خانی بیاناتی شده است که درج آنرا در اینجا لازم دانستیم. شیوه بیان زبانی در این مقاله همان شیوه ای است که قبل از ترویج ادبیّات مختومقلی در بین ترکمنان رواج داشت. توجه تان را باین نوشته جلب میکنیم:

بوگون حاضرگی کونده شرقی ترکستان ده اورین آلگن و تاریخ ده اوشبو شهر نینگ پایتختی بولیب کیلگن شرقی قراخانی دولتی باره سیده بحث ایته میز.

شرقی قراخانی دولتی نینگ ایلک حکمداری میلادی ۱۰۳۱ نچی الی ۱۰۵۶ نچی ییل لری آره سیده حاکمیت قوریب کیلگن سلیمان ارسلان خان بن یوسف دن عبارت ایدی. تاریخی منبع لرده اوشبو کیشی نینگ بیلیم و عالم لرگه کتته اهمیت بیریب کیلگن لیگی قید ایتیلگن. بوندن تشقری اوشبو کیشی نینگ ترک لرنینگ مسلمان بولیشی اوچون سعی و حرکت ایتگن لیگی بلدریلرایکن, اوشه دور ده ۱۰ مینگ تورک عایله سی نینگ مسلمان بولگن لیگی قید ایتیلگن.

موجود ایچکی معما لر گه قره مسدن شرقی قراخانی دولتی نینگ بیلیم و فرهنگ نینگ رواجله نیشی اوچون یخشی زمینه یره تگن لیگی معلوم قلینگن. میلادی ۱۰۷۵ نچی ییلی ده تاوغاچ بوغرا قرا خاقان ابو علی حسن نینگ شرقی قراخانی دولتی نینگ باشلیغی بولگن پیت لرده, بالاساغون لیک یوسف خاص حاجب میلادی ۱۰۶۹ نچی الی ۱۰۷۰ نچی ییل لری آره سیده کاشغرده مشهور قوتاد غوبیلیک اثری نی یازیب اوشبو خاقان گه ساوغه قلگن. خودی منه شو دورنینگ اوزی ده ییتیشیب چیقگن باشقه بیر عالم ایسه حسین العلمائی دن عبارت. العلمائی هم تاریخ کاشغر نامیده بیر اثر یازگن. لیکن افسوس که اوشبو اثر بیزگه قدر ییتیب کیلمه گن. خودی منه شو ایککی کتته اثر نینگ یازیلگن لیگی اوشه دور ده کاشغر ده علم و فرهنگ گه کتته اهمیت بیریلگن لیگی نی کورستماقده.

شرقی قراخانی دولتی دوری ده ییتیشیب چیقگن باشقه بیر عالم ایسه کاشغرلیک محمود دن عبارت. اوشبو کیشی نینگ میلادی ۱۰۲۵ نچی ییلی ده توغیلگن لیگی تخمین ایتیلماقده. تورک تیلی ده گپریله دیگن برچه منطقه لر نی ایله نیب چیقگن کاشغرلیک محمود, اوشبو تیل نینگ رواجلنیشی بوییچه کتته حصه قوشگن.

قدیمی اؤی

شرقی قراخانی دولتی دوری ده تورک دولتمدار لری دولت نینگ باشقریلیشی بوییچه کاشغرلیک محمود نینگ فکر لری دن فایده له نیش گه حرکت ایتیب کیلگن لر. کاشغرلیک محمود گه کوره اهالی نینگ حکمدار گه, حکمدار نینگ ایسه اهالی گه قرشی مسئولیتی بار. فیلولوژی, ایتنولوژی و نقشه بوییچه متخصص بیر کیشی اوله راق بهالنتریلیتگن کاشغرلیک محمود, مشهور دیوان لغات تورک اثری ده تورک قوم لری نینگ لهجه لری باره سیده تدقیقات لر آلیب باریب تورک فرهنگی تاریخی گه کتته حصه قوشیب کیلگن. شوندای قلیب او خودی منه شو دور نینگ اوزی ده تورک تیلی نینگ هم عرب و فارس تیلی قدر بای بیر تیل دن عبارت ایکن لیگی نی کورستیب بیرگن. بوندن تشقری او عرب لرگه تورک تیلی نی اورگه تیش اوچون بیر تورک تیلی گرامری هم یازگن.

کاشغرلیک محمود نینگ اوشبو اثری ده تورک تیلی نینگ گرامری دن تشقری تورک قوم لری و اولرنینگ حیات کیچیریتگن منطقه لرنینگ اسم لری باره سیده هم معلومات بیریلگن. میلادی ۱۰۹۰ نچی ییلی ده شرقی تورکستان ده وفات ایتگن لیگی تخمین ایتیلگن کاشغرلیک محمود نینگ مزاری, میلادی ۱۹۸۳ نچی ییلی ده کاشغر شهری دن ۳۵ کیلومتر لیک بیر مسافه ده اورین آلگن آزیخ قشلاغی دن تاپیلگن.

شرقی قراخانی دولتی نینگ پایتختی بولیب کیلگن کاشغر باره سیده کوپلب تاریخی اثرلرده بحث ایتیلماقده. حدود العالم اثری ده کاشغرنینگ چین گه اوخشش بیر اقلیم گه ایگه ایکن لیگی قید ایتیلگن. اوشبو شهر نینگ یغما, تبت, قرغز و چین چیگره لری آره سیده اورین آلگن لیگی قید ایتیلماقده. عینی دمده آلدینگی پیت لرده کاشغرنینگ رئیس لری نینگ یغما لردن سیله نیب کیلگن لیگی هم تاریخی منبع لرده معلوم قلینماقده.

تاریخی منبع لرگه کوره میلاد دن آلدین ۲ نچی عصر ده گانسو دن تبعید ایتیلگن یوچی لر تمانیدن باشقریلیب کیلگن کاشغر, چین لیک لر تمانیدن اشغال ایتیلگن. اوشبو منطقه نینگ قیته باشدن یوچی لرنینگ قولی گه توشگن میلادی ۱ نچی عصر گه قدر کاشغر چین لیک لر تمانیدن باشقریلگن. شمال و شرق تمان لری دن اویشتریلگن هجوم لر نتیجه سیده چین لیک لرنینگ میلادی ۶۱۸ نچی الی ۹۰۷ نچی ییل لری آره سیده حاکمیت قوریب کیلگن تانگ عایله سی نی قوله تیب یوبارگن لیگی گه قره مسدن, مرکزی حکومت گه اوزاق ایکن لیگی سببلی منطقه ده انیق روشده اوز حاکمیت لری نی قوره آلمه گن لر. میلادی ۷۵۲ نچی ییلی ده چین لیک لرنینگ چیکیلیشی آرتیدن منطقه قیته باشدن ترک لر تمانیدن باشقریلیب باشلنگن. میلادی ۸۴۰ نچی ییلی گه قدر اویغور دولتی گه باغلیق بولیب قالگن قرلوق لرنینگ, خودی منه شو تاریخ نینگ اوزی ده آلدین مرکزی قرا اردو دن عبارت کیین چه لیک ایسه میلادی ۸۹۳ نچی ییلی ده کاشغر اوله راق معلوم قلینگن قراخانی دولتی نی قوریش لری آرتیدن, میلادی ۸۴۰ نچی ییلی دن باشلب میلادی ۱۲۱۲ نچی ییلی گه قدر کاشغر سیاست و فرهنگ مرکزی بولیب کیلگن. میلادی ۱۱۲۸ نچی ییلی ده گی قراختای لرنینگ هجومی احمد بن حسن تمانیدن موفقیت سیزلیک گه اوچره تیلگن. لیکن میلادی ۱۱۳۰ نچی ییلی ده قرا ختای لر آلدین بالاساغون و کیین چه لیک قراخانی اولکه سی نینگ برچه قسم لری گه حاکم بولگن لر. چنگیز خان دن قاچیب قراختای لر گه سیغینگن نایمان خانی کوچلیک خان, کاشغر امیری بیلن کیلیشیب آلیب گورخان نی تخت دن توشیرگن. نایمان خانی کوچلیک خان نینگ مسلمان لرگه قرشی یمان رویه ایتگن لیگی سببلی, میلادی ۱۲۱۹ نچی ییلی ده کاشغر گه کریب کیلگن چنگیز خان اردوسی کتته قیزیقیش بیلن کوتیب آلینگن. میلادی ۱۲۷۷ نچی ییلی دن سونگ کاشغر جغتای خان لری گه باغلیق دوگلات لر تمانیدن باشقریلیب باشلنگن. جغتای لیک لر آره سیدن مسلمان بولگن توغلوک تیمور, چینگیز نینگ امیر لری دن بیری تولک نی کاشغر نینگ والی سی ایتیب تعین ایتدی. شوندای قلیب میلادی ۱۳۵۹ نچی ییلی دن باشلب توغلوک نینگ عایله سی, کاشغرده ۱۵۰ ییل لیق بیر مدت بیلن یریم مستقل بیر دولت قوردی. ۱۴ نچی عصر نینگ سونگگی ده کاشغرده تیموری لرنینگ حاکمیتی باشلب کیتدی. شوندای قلیب محمد شاه منطقه نینگ مسئولی اوله تعین ایتیلدی. میلادی ۱۴۰۹ نچی ییلی ده کاشغر اولوغ بیک نینگ حاکمیتی گه اوتر ایکن, محمد شاه نینگ نبیره سی سانسیز میرزا نینگ شرقی تورکستان گه حاکم بولیشی آرتیدن, یارکنت نی پایتخت اوله راق معلوم قلیب کاشغرنی اوکه سی حیدر میرزا گه تاپشیردی. معلوم بیر مدت آرتیدن حیدر میرزا نینگ اوغلی اوبوبکر کاشغر تختی نی قول گه کریتدی. میلادی ۱۵۱۴ نچی ییلی ده سلطان ابو صاحب نینگ هجوم لری نتیجه سیده اوشبو شهر تخریب بولر ایکن, میلادی ۱۶۰۶ نچی ییلی ده ایسه مذکور شهر جغتای امیر لری دن بیری بولگن اسماعیل نینگ قولی گه توشدی. میلادی ۱۷۵۵ نچی ییلی ده کینگ (مانچولر) تمانیدن قول گه کریتیلگن کاشغر, چین حاکمیتی گه اوتدی. میلادی ۱۸۶۲ نچی ییلی ده گی عصیان گه قدر چین لیک لرنینگ حاکمیتی ده بولگن کاشغر, میلادی ۱۸۶۳ نچی ییلی ده قرغز خانی صادق بیک تمانیدن مسلمان لرنینگ حاکمیتی گه اوتدی. قیسقه بیرمدت کیین محمد یعقوب خان اوزی نی کاشغرنینگ حاکمی اوله راق اعلان ایتیب, بزرگ خان نی باش وزیر ایتیب تعین ایتدی. شوندای قلیب شرقی ترکستان نینگ بیوک بیرقسمی نی اوز ایچی آلگن بیر دولت گه اساس سالدی. چین لیک لردن تشقری اوشبو دولت برچه قوشنی لر تمانیدن تن آلیندی. لیکن اوکه سی حق قولی بیک نینگ ایریم اویغون بولمه گن سیاست لری نتیجه سیده, اولکه قیته باشدن چین لیک لر نینگ حاکمیتی گه اوتدی. کاشغرده قالگن اوکه سی ایشانقلی هم چین لیک لر گه تسلیم بولدی. میلادی ۱۸۸۱ نچی ییلی ده استانبول گه کیلگن قولی بیک, معلوم بیر مدت سونگره پادشاه نینگ اورین باسر لری دن بیری بولگن علی بیک بیلن بیرگه تورکستان گه باردی. شوندای قلیب ایسکی کاشغرنی قول گه کریترایکن, ینگی شهر نینگ امنیه قوماندان لیگی نی محاصره ایتگن لیگی گه قره مسدن, اوشبو منطقه نی قول گه کریته آلمسدن کاشغر نی چین لیک لر گه قویب کیلیش گه بولیب قالدی.

کاشغرلی حاضرگی کونده هم چین گه باغلیق شەرقىي تۈركىستان اویغور خودمختار منطقه سی تمانیدن باشقریلماقده.

منبع: گونی تورکستان

Advertisements
نوشته شده در تاریخ و ادبیّات. برچسب‌ها: . 2 Comments »

2 پاسخ to “در مورد دولت قره خانی (800- 1056/م.)”

  1. links for 2010-01-22 « تورکوک بیز Türkük Biz Says:

    […] در مورد دولت قره خانی (800- 1056/م.) […]

  2. اورمولو تايماز Says:

    سيزين هم بو مقاله نيزي ئوز بيلاگيما قويدوم و هم سيزي لينك لريمه عيلاوه اتديم
    اسن قالين


ممنون از دیدگاهی که گذاشتید.

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s

%d وب‌نوشت‌نویس این را دوست دارند: